شماره 1

کلینیک گیاه پزشکی مرکزی است که در آنجا سلامت گیاهان مورد بررسی قرار می گیرد بیماری آنها تشخیص داده می شود و سپس روش کنترل متناسب با نوع بیماری اتخاذ می گردد.همچنین به عنوان یک مرکز اطلاعاتی و خدماتی مشکلات کشاورزان را در خصوص سلامت محصول مورد بررسی قرار می دهد.در واقع کلینیک گیاه پزشکی نقش واسط را بین مرکز تحقیقاتی و جامعه کشاورزان بازی می کند و فنون نوین را مستقیما در اختیار آن ها قرار می دهند                                                                 

وسایل و تجهیزات مورد نیاز کلینیک گیاه پزشکی                                                                      

پیشخوان جهت پذیرش و آزمایش های اولیه روی گونه ها ،نمونه ها و ...                                       

یک میز یا نیمکت محکم و مناسب                                                                                           

یک ظرفشویی بزرگ با منافذ و شیارهای مناسب برای خروج آب                                                    

صافی به نحوی که خاک از آن عبور نکند                                                                                    

ابزار برش نمونه های چوبی                                                                                                    

تعدادی سطل ،الک و سینی پلاستیکی به اندازه های مختلف                                                      

کیسه های نگهداری نمونه                                                                                                     

تجهیزات مورد نیاز برای انجام آزمایش های مقدماتی نظیر :یک عدسی دستی خوب ،کاردک ،انبرک،برچسب و نوشت افزار                                                                                                  

تجهیزات و وسایل اصلی                                                                                                      

اثاثیه آزمایشگاه باید شامل یک میز  با روشنایی مناسب ،کشو و قفسه باشد .                                

ظرفشویی با فاضلاب مناسب                                                                                                

سینی شیبدار ومنفذ دار برای خروج آب                                                                                   

منبع تولید انرژی الکتریکی برای راه اندازی اکثر تجهیزات آزمایشگاهی ضروری است .                        

وسایل و تجهیزات با ابعاد بزرگ                                                                                      

یخچال : ترجیحا دارای کابین فریزر مجزا جهت نگه داری محیط های کشت ،نمونه ها و مواد شیمیایی    

انکوباتور :برای رشد نمونه های کشت شده                                                                               

دستگاه یونیزه یا تقطیر آب :جهت تهیه آب مقطر                                                                        

آون و کوره :برای استریل کردن شیشه آلات جهت آماده سازی محیط کشت و...                                

اتوکلاو : برای استریل کردن محیط های کشت                                                                             

ترازو : ترازو با دقت بالا برای توزین مواد شیمیایی و محیط های کشت                                             

بک پی اچ متر ،یک محفظه استریل نظیر هود های میکرو بیولوژی  درجه  ۱یا۲، استریوسکوپ و میکروسکوپ دو چشمی

میکروتوم : جهت تهیه برش از بافت های گیاهی برای تعیین وجود ریسه یا هیف قارچ ،برای برش مواد چوبی خشبی بهتر است از میکروتوم فلزی غلتکی استفاده کرد .                                                  

وسایل و ابزا آلات : وسایل و ابزار آلات استاندارد تشریح مانند پنس ، اسکالیل ، قیچی ،سوزن جراحی در اندازه های ریز ودرشت ، اشیا برنده جهت تهیه مقاطع نازک از مواد گیاهی ،لوپهای سیمی با دسته مربوط به آن جهت انجام کشت های ثانویه و شیشه آلات                                                   

ابزار و ظروف فلزی متفرقه : سه پایه و توری  سیمی ، چراغ گازی یا الکلی ، تابه و بشقاب های فلزی ، میله های فلزی ، منافذ زهکشها ،سطل ها ترجیحا پلاستیکی ، دستگاه پرس برای آماده سازی نمونه های گیاهی جهت نگه داری کلکسیون مرجع                                                                                                                                                                 

 

 

 

 

محیط کشت 1

جمع آوری نمونه گیاهی نحوة استریل کردن، برش و کشت آن

4-1 وضعیت مواد گیاهی

موفقیت یا عدم موفقیت ریز ازیادی  گونه های درختی ، اغلب به وضعیت مواد گیاهی در زمان جمع آوری بستگی دارد این امر به ویژه زمانی صادق است که ریز نمونه ها از درختان کشت شده در مزرعه بدست آمده باشد وضعیت فیزیولوژیکی بافتها با فصل،محل آن در درخت و عوامل اقلیمی فرقی میکند. بعنوان مثال مقدار نیتروژن موجود در شاخ و برگ، تحت تأثیر الگوی بارندگی قرار دارد.

 نور روی تجمع ذخایر اثر داشته و تنش ABA و میزان هورمونهای دیگر را در بافتها تغییر میدهد. بعلاوه عوامل محیطی بر میزان آلودگی میکروبی بافتها نیز مؤثر است.

 4-1-1 مواد گیاهی گلخانه ای

بدلیل غیر قابل پیش بینی بودن اثرات محیط آزاد بر وضعیت فیزیولوژیکی گیاهان، بسیاری از محققان ترجیح میدهند از مواد گیاهی رشد یافته در گلخانه استفاده نمایند. در گلخانه با استفاده از نور،دما، و کوددهی مناسب می توان بنیه گایه را در حد بالایی حفظ کرد بعلاوه در گلخانه، کنترل دقیق حررت و بیماریها آسانتر از مزرعه است. به همین منظور ریز نمونه های حاصل از گیاهان گلخانه ای اغلب آلودگی کمتری از گیاهان مزرعه ای دارند.

 گیاهچه های گلدانی را می تون به آسانی در گلخانه یا اتاقک رشد بعمل آورد. متأسفانه برای رشد درختان بزرگ در شرایط طبیعی، چنین عملی میسر نیست مگر اینکه از بخشهای کوچک آنها مثل قلمه های رییشه دار یا پیوندکهای پیوند شده روی پایه های جوان استفاده می شود. بجای استفاده از قلمه های ریشه دار یا پیوند ها ، روش گرفتن قلمه در زمانی است که جوانه ها آماده بازشدن باشند. قلمه ها در آب یامحلولهای غذایی در شرایط گلخانه ای یا اتاقهای رشد قرار داده می شوند تا زمانی که به مرحله نمو مناسب برای برش زدن ریز نمونه برسند. این روش برای قلمه های حاصل از Coffea robusta بالغ اعمال شده  قراردادن قلمه های Castanca dentate در محلول حاوی قند، هیدروکسی کینولین، ماده های شیمیایی با فعالیت ضدمیکروبی، ساقه های بدست آمد که از آن ریز نمونه در صورتی که قلمه های قبل از رشد در محلول هیپوکلریت شستشوشده باشند کاهش می یافت. برای تهیه ریزنمونه از ساقه های فعال و بالغ Oxydendrum arboreun قطعات ساقه یا جوانه های در حال خواب در محلول آبی در شرایط گلخانه تقویت شدند.این محلول حاوی ساکارز، هیدروکسی کینولین و سولفات آلومینیوم بود. پس از بازشدن جوانه ها، ساقه های جدیدی بطول 10 تا 20 سانتیمتر تولید شد. ریزنمونه های دارای گره این ساقه ها قطع ودر شرایط این ویترو کشت شدند. همچنین ریزنمونه های مناسبی از قلمه های Betula pendula که در آب( بدون افزودن هیچگونه مواد) قرار داده شده بودند بدست آمد. قراردادن جوانه های Abies balsamea در آب همراه با EDAT ، قبلاز برش و کشت این ویترو و ریخت زایی را تحریک کرد. برای بدست آوردن ریزنمونه هایی که نسبتاً عاری از آلودگی باشند، خشک بودن قسمت های هوایی گیاه ضروری است.وچنین شرایطی غالباً ازطریق آب دادن گیاه از قسمت تحتانی اعمال می شود. متأسفانه نتیجه این عمل در گیاه و در ریزنمونه های با موقعیت فیزیولوژیکی خوب، رضایت بخش نمی باشد. برای کاهش آلودگی در کشت ساقه، از ریز نمونه ها Eucalyptus grandis با 18ماده رشد در شرایط گلخانه ای استفاده شد. این گیاهان، جهت تحریک رشد هرس شدند برای حفاظت ساقه های جدید در حال رشد از آلودگی های موجود در هوا،از روش قراردادن ساقه ها در پاکت های شفاف استفاده شد.

 شرایط نوری هم دارای نقش است قراردادن گیاهچه های Betula pendula در معرض روز کوتاه با شدت نور کم به مدت 2 ماه قبل از برش ساقه و کشت قهوه ای شدن را کاهش داد و تولید ساقه نابجا را تحریک کرد. البته ریشه زایی ساقه های نابجای بدست آمده از ریز نمونه های گیاهانی که بدین صورت تیمار شدند کندتر از آنهایی بود که در معرض شرایط فتوپریودی روز بلند قرار گرفتند. گاهی اوقات گیاهان را قبل از برش ریزنمونه در شرایط تاریکی نگهداری می کنند. بعنوان مثال گیاهان Citrus mitis به مدت 10-12 روز قبل از برش ریزنمونه در شرایط تاریکی نگهداری شدند. زمانیکه درختان در خواب هستند قبل از آنکه ریزنمونه های آنها به شرایط این ویترو منتقل شوند شاید لازم باشد تا این خواب شکسته شود سرمادهی Malus domestica پیوندی قبل از برش ریزنمونه جوانه به بهبود طویل شدن ساقه در این ویترو منجر شد.

4-1-2 مواد گیاهی مزرعه ای

مطلوب نمودن مواد گیاهی موردنیاز جهت کشت یافت، همیشه در گلخانه یا اتاقک رشد میسر نیست در چنین مواردی مجبور به استفاد از گیاهان مزرعه ای بوده و ریز نمونه ها از نظر یکنواختی کمتر و غالباً آلودگی بیشتربرخوردارند.

 جنین هایی که از بذرهای تولیدی درشرایط مزرعه جدا شده تحت تأثیر شرایط اقلیمی و موقعیت آنها در داخل درخت هستند وضعیت شیمیایی جنینها و مگاگامتوفیتهای Pinus banksiana وابسته به شرایط اقلیمی است. این حالت احتمالاً بر رفتار آنها در این ویترو اثر می گذارد. در بررسی انجام شده مگاگامتوفیتهای Larix decidua تهی شده از بخش میانی مخروطهای ماده بزرگتر و حساس تر  از بخشهای فوقانی یا تحتانی مخروط در کشت این ویترو بودند.جنین های جداشده بلوطهای Quercus robur که از نزدیک رأس تاج جمع آوری شده بود بهتر از آنهایی بودند که از سایر بخشهای بلوط بدست آمده بودند.

 4-3-1 اثر ژئوتیپ

سهولت ریز ازدیادی یک گونه اغلب بسته به نوع ژئوتیپ متفاوت است. بنابراین زمانی که با گونه ها ی که برای ریز ازدیادی مشکل دارد مواجه می شویم. ژئوتیپهای زیادی از آنگونه مورد آزمایش قرار می گیرد تا مشخص شود سودمندترین آ«ها در این ویترو کداام است زمانی که از درختان و گیاهچه ها استفاده می کنیم می توانیم از همه آنها برای آزمایش ریزنمونه تهیه کنیم. بنابراین می توانیم تعیین کنیم کدامیک از این گیاهان بهترین منبع نمونه است تا آن در مراحل بعدی استفاده کنیم. زمانی که از جنین بعنوان دهنده ریزنمونه استفاده می کنیم نمونه گیری بعدی از منبع دهنده مشابه امکان پذیر نیست بنابراین مجبور خواهیم بود در ابتدا لاین سلولی هر ژئوتیپ

 را بدست آوریم. پس از انتخاب مفیدترین لاین سلولی، این لاین سلولی میتواند در آزمایشهای بعدی استفاده شود. کارکردن با ژئوتیپ در آزمایشهای متوالی قابلیت تکرار پذیری آزمایش را بهبود می بخشند.

تنوع در عکس العمل ژئوتیپی در داخل گونه ها می تواند بسیار زیاد باشد. در کشتهای حاصل از Pseudotsuga menziesii 17 ساع سرعت تشکیل ساقه بین درختان با مبدأهای مختلف و حتی دربین درختانی با مبدأ مشابه به مقدار زیادی متفاوت بود. درصد ریشه زایی ساقه های تکثیر شده Pinus radiate بالغ بطور قابل توجهی بسته به ژئوتیپ متفاوت است. در آزمایشی در درختان Larix  عکس العمل انگیزش ساقه در درختان یک گروه با مبدأ مشابه بطور معنی داری متغیر بود. همچنین مبدأ در جنین زایی غیر جنسی Picea glauca مؤثر بود در آزمایش 16 کلون از Populus deltoids چهار کلون بطور معنی داری بهتر از دیگران واکنش نشان داد و در بین آنها 6 کلون واکنش نشان نداد. به همین صورت اثر قابل توجه ژئوتیپی در آزمایشی با 15ژئوتیپ Morus alba گزارش شده است سهولت تکثیر Quercus robur بالغ بسته به ژئوتیپ داخل گروهی با مبدأ مشابه متفاوت بود.

 4-2 جمع آوری و نگهداری

زمانی که گیاهان دهدنده ریز نمونه در گلخانه یا اتاقک رشد پرورش می یابند گیاهان  در  تمام طول سال در مرحله مناسبی از رشد می توانند در دسترس باشند اما ریزنمونه های حاصل از درختان فقط زمانی برای ریز  ازدیادی در شرایط مطلوب هستند که به موقع جمع آوری شوند. نگهداری مواد گیاهی جمع آوری شده در زمان مناسب طول دوره ای را که از آن می توان استفاده کرد افزایش می دهد.

گرفتن قلمه های نرم یا شاخه از درختان سبب تنش رطوبت و زخمی شدن می گردند. برای کاهش این تنشها توصیه میشود که به جای قلمه های نرم یا تک جوانه، شاخه ها جمع آوری گردند. مواد جمهع آوری شده برای پرهیز از تلفات رطوبتی معمولاً در داخل کسیه های پلاستیکی حمل و نقل می گردند. برای نگهداری مواد جمع آوری شده در آزمایشگاه راههای متعددی وجود داردو متداولترین روش نگهداری در کیسه های پلاستیکی  و در دمای 4 درجه سانتیگراد در شرایط تاریکی است. البته یان روش ایده آل نیست. مواد ناخواسته از جمله اتیلن در داخل کیسه ها تجمع خواهد یافت و سطح هیدراتهای کربن در بافت و سطح هیدراتهای کربن در بافت افت خواهد کرد. متابولیتها تغییر خواهند کرد و ممکن است کلروپلاستها و تشکیل خواهد شد مواد گیاهی خواب نسبت به آنهایی که فعال هستند اغلب کمتر تحت تأثیر آلوده کننده ها، قرار می گیرند. کنترل محدوده آلودگی با کاربرد قارچ کشها، امکان پذیر است. شاخه های برخی از گونه ها در کیسه های پلاستیکی در دمای حدود 4 درجه سانتیگراد برای چندین ماه بدون افت در قابلیت زنده ماندن نگهداری شده اند(C.crenata × Castanea sativa ) البته در اکثر گونه ها فقط در صورتی که شاخه ها برای مدتی کمتر از یک یا چند هفته نگهداری شوند خواهند توانست ریز نمونه فعال تولید کنند.

 در چند مورد سرمای دوره نگهداری، ریخت زایی را تحریک کرده است. قراردادن بساکهای Licium chinensis در دمای پایین  برای 5 روز قبل از کشت  فراوانی ایجاد چنین دانه گرده را سه برابر کرد. در آزمایشی بهاره کردن مخروطهای نابالغ ماده Picea abits در 4 درجه سانتیگراد به مدت 12-42 روز قبل از برش مگاگامتوفیتها، تشکیل کالوس را تحریک کرده است. نگهداری شاخه ها Coryfus avellana بمدت 3 ماه در شرایط سرما و بدنبال آن قراردادن آنها در آب توانایی تشکیل ساقه از ریزنمونه های حاصل از ساقه های قرار داده شده در آب را افزایش داد. در این روش میزان آلودگی و قهوه ای شدن ریزنمونه ها نیز کاهش یافت. ریزنمونه هایی که از شاخه های سبز در حال رشد C.crenata × Castanea sativa که درم ماه های می و ژوئن جمع آوری شده بودند. نسبت به ریزنمونه هایی که از جوانه های در حال خواب در زمستان جمع آوری شده و به مدت سه ماه در 4 درجه سانتیگراد نگهداری و متورم شده از وضعیت مناسب کمتری برخوردار بودند. ریز نمونه های ساقه Abies balsamea در صورتی که از ساقه های باریکی که به مدت 6 هفته در سرمانگهداری شده بدست می آمدند نسبت به آنهایی که از ساقه تازه تهیه شده از نظر ریخت زایی مناسب تر بودند.

 4-3- ضدعفونی سطحی

ضدعفونی سطحی مواد گیاهی جوان معمولاً مشکل نیست. البته اگر از درختان مسن استفاده شود،گاهی اوقات ریزنمونه های آلوده مشکل جدی محسوب می شوند مگراینکه این درختان ساقه های جوان تولید کنند بعنوان مثال همه ریزنمونه های حاصله از شاخه های 5 ساله Eucalyptus grandisپس از ضدعفونی سطحی آلوده  بودند در حالی که بیش از نیمی از نمونه هایی که از ساقه های جوان گرفته شده اند، گاهی اوقات نسبت به آنهایی که از قسمتهای پیرتر شاخه گرفته شده اند ضدعفونی ساده تری دارند. همچنین میزان آلودگی سطحی بسته به شرایط اقلیمی تعیین می گردد. تهیه ریزنمونه از گیاهانی که در آب و هوای مرطوب گرمسیری رشد می کنند بسیار مشکلتر از محیطهای سردتر یا خشک تر است.

 میزان آلودگی غالباً به زمان جمع آوری مواد نیز بستگی دارد. بافتهای جداشده از جوانه های 10 تا 40 ساله درختان مزرعه ای Pinus sylvestris  و دسته های برگ از قلمه های ریشه دار Pinus Pinaster در صورتی که در زمستان جمع آوری شده باشند بیشترین آلودگی را دارند. به همین صورت مشکلات آلودگی در تعدادی از گونه های سخت چوب اروپایی( چالویا، a 1987) و همچنین Caria papaya که در زمستان جمع آوری شده بودند بسیار شدیدتر از آنهایی بود که در سایر فصول جمع آوری گردیده بودند.

 4-4 برش و انتقال بافتها

متداولترین ریزنمونه ها شامل جنین،لپه، جوانه، ساقه، و شاخ و برگ جوان هستند. زمانی که ریزنمونه های نسبتاً بزرگ برش زده می شوند، مواد گیاهی ضدعفونی شده می تواند با اسکالیل استریل در یک محیط مرطوب به سادگی برش زده شود؛ بعبارت دیگر در لایة نازکی از آب استریل یا روی کاغذ صافی استریل مرطوب برش انجام میی گیرد البته زمانی که ریزنمونه های کوچک نظیر مریستم فوقانی بکار می روند. برش مشکلتر است، برای به حداقل رساندن عکس العمل زخم بایستی از اسکالیلی استفاده کرد که تا حد ممکن تیز باشد. یک اسکالیل کند گرچه ممکن است تمام سلولهایی را که در تماس با لبة آن است برش دهد ولی به تعداد زیادی از سلولهای مجاور آسیب خواهد رسانید و بنابراین سبب شدت عکس العمل زخم می شود. زخم تمایز و تقسیم سلولی و در پی آن تشکیل کالوس را تحریک می کند.در جایی که تمایززدایی و تشکیل کالوس مطلوب نیست تا آنجا که ممکن است از ایجاد زخم باید اجتناب کرد. میزان کالوس زایی در کشتهای Citrus limon با میزان جراحت ریز نمونه ها همبستگی داشت.

 البته ایجاد زخم می تواند دارای اثرات سودمند نیز باشد. همچنین گاهی اوقات محرک ریخت زایی است. در برخی موارد زخمی کردن ممکن است مؤثرترین راه برای به فعلیت رساندن قابلیت های سلول باش.

 4-5 قهوه ای شدن طی دوره کشت و واکشت

قهوه ای شدن بافتها متابولییسم آنها را به صورتهای مختلف تحت تأثیر قرار میدهد. دد در کشتهای کالوس Pinus sylverstris شروع قهوه ای شدن با افزایش سنتز پروتئین و نشاسته و کاهش تولید همراه بوده است. پس از آنکه قهوه ای شدن شدیدتر گردید، سنتز پروتئین کاهش یافته و تخریب بافت شروع شد. قهوه ای شدن بافتها  اتوکاتالیزور اشت. تراوش های فنلی موجب جراحت شده و در نتیجه باعث افزایش تراوش می شود که منجر به افزونی قهوه ای شدن می گردد. برای جلوگیری از تراوشها ، می توان زغال اضافه کرد. اما زغال هم از طریق جذب هورمونهای رشد مانع تأثیر آنها می شود.

 متداولترین روش برای ممانعت از قهوه ای شدن و کشت مکرر است. با انتقال کشتها در فواصل زمانی، قسمتهای مرده بافتها را می توان قبل از آنکه سلامتی سلولها را با مواد فنلی سمی خود از بین ببرند حذف کرد. ساختن مکرر محیط کشت های جدید نیزمانع تجمع شدید سلولهای مرده ای می شود که بداخل محیط کشت نشست می کند. در بعضی موارد برای جلوگیری از سمیت شدید باید مواد غذای در فواصل دوره ای کوتاه جایگزین شود. برای پرهیز از تغییر رنگ محیط کشت کشتهای ساقه Juglans در هفته اول روزانه و بعد تا رسیدن ساقه ها به طول حداقل 2 سانتیمتر هفتگی به محیط جدید منتقل شدند.

4-6-  شرایط محیطی انکوباسیون

محیط کشت

مواد غذایی تهیه شده در آزمایشگاه را که جهت رشد میکروارگانیسم ها مورد استفاده قرار می گیرد را محیط کشت گویند. اولین مشخصه یک محیط کشت دارا بودن مواد مغذی ضروری و مورد نیاز میکروارگانیسم های خاصی است که قصد دارند رشد نمایند. همچنین باید دارای رطوب کافی، PH مناسب و تنظیم شده و سطح مناسبی از اکسیژن باشد. محیط کشت در ابتدا باید استریل باشد، یعنی باید عاری از هر میکروارگانیسم زنده باشد.

در آزمایشگاه محیط های کشت بسار متنوعی جهت کشت میکروارگانیسم در دسترس است.

محیط کشت ممکن است تعریف شده باشد؛ یعنی محیطی است که اجزا و ترکیبات شیمیایی آن به طور دقیق شناسایی شده باشد.یا محیط کشت ممکن است پیچیده باشد یعنی ترکیب دقیق شمیایی این محیط ها،از یک بهر تولید تا بهر دیگر،کمی متفاوت است. همچنین محیط کشت ها را نیز می توان به گروهای؛ محیط کشت عمومی؛ که دارای مواد مغذی هستند که برای تمام میکروارگانیسم ها مورد استفاده قرار میگیرند، مثل PDA. محیط کشت انتخابی؛ که به منظور تضعیف رشد میکروارگانیسم های غیر مطلوب و تشویق رشد میکروارگانیسم های مطلوب، طراحی میگردند.محیط کشت تفریقی؛ که برای تشخیص پرگنه های ارگانیسم مورد نظر از دیگر پرگنه هایی که بروی یک ظرف کشت یکسان رشد می کنند، به سادگی امکان پذیر می سازد.  

قارچ ها در محیط کشت مایع رشد بسیار خوبی دارند. اگر هدف ما مطالعه میکرو فلور قارچی مرتبط با یک بیوتوپ (قارچ ها در محیط کشت مایع رشد بسیار خوبی دارند). اگر هدف ما مطالعه میکرو فلور قارچی مرتبط با یک بیوتوپ ( (biotope خاصی می باشد، حتما باید محیط کشت جامد تهیه نموده و بکار ببریم تا کلونی های متماییز و جدا از هم به دست آوریم. به علاوه، دقت زیادی به عمل آورد تا کلونیهای مشاهده شده که رشد بسیار سریع روی سوبسترا دارند با یکدیگر ممزوج نشوند زیرا در این صورت مطالعه  و مشاهده و نیز جدا سازی آنها امری غیر ممکن خواهد بود. پس یک محیط کشت افتراقی نباید خیلی غنی باشد. گاهی این محیط کشت حاوی مواد بازدارنده رشد (سورفکتانت ها) یا حتی می تواند دارای موادی بسیار فقیر از نظر غدایی (مثل آب آگار) باشد.

برای اینکه امکان رشد قارچ ها فراهم گردد، یک محیط باید دارای منبع نیتروژن و کربن باشد و نیز دارای نمک های معدنی متفاوتی می باشد. این عناصر غذایی منحصرا می توانند از بعضی قسمتهای گیاهان یا عصاره گیاهان (محیط کشت طبیعی حاوی آرد، با ماده اصلی broth  یا نکتار) تامین شوند، یا از ترکیبات شیمیایی (محیط کشت سنتتیک مثل محیط Czapek ) و یا تلفیقی از دو نوع (محیط کشتهای نیمه سنتتیک) باشد. این محیط کشت های پایه برای جدا سازی قارچ ها بسیار نامناسب هستند زیرا باکتری ها نیز میتوانند در آنها رشد کنند.پس این محیط باید طوری تعبیه شود که بازدارنده رشد باکتری ها باشد واز رشد قارچ ها ممانعت به عمل نیاورد. این امر می تواند با تغییر PH یا با افزودن عوامل ضد باکتریایی صورت گیرد. حال محیط کشتی که درست می شود برای جدا سازی میکروفلور قارچی به صورت کلی مناسب است، برای اینکه یک نوع قارچ را از دیگر قارچ ها جدا سازی نماییم، لازم است تا یک محیط کشت انتخابی تهیه شود تا با تامین مواد مغذی لازم برای رشد این گونه های خاص و مورد نظر که برای دیگر گونه ها نامطلوب است می توان این مشکل را بر طرف نمود. چنین فرایندی مستلزم داشتن دانش فراوان از نیاز های غذای ارگانیسم های مورد مطالعه می باشد که امری دشوار است. پس از آن عموما تصمیم دیگری اتخاذ می گردد،که این تصمیم استفاده از طیف وسیعی از بازدارنده ها می باشد که در حضورشان تنها قارچ مورد نظر ما می تواند رشد کند.

در یک خاک قارچ ها عموما در معرض اثرات بازدارنده  از رشد هستند و رشد فعالی ندارند. گاهی به فرم میسلیومی در لابلای بقایای گیاهی پناه می گیرند؛ آنها در اکثر مواقع به فرم اندام های حفاظتی می باشند، بنابراین بسیار مهم است تا اطمینان یابیم یک محیط کشت افتراقی که برای رشد میسلیوم مناسب است برای رویش (germination) وتبدیل این فرم های غیر فعال و استراحت کننده نیز مساعد باشد. مسلما این امر همیشه صورت نمی گیرد: مثلا پلی میکسین بازدارنده رشد میسلیومی Phytophthora cinnamomi نبوده؛ از طرف دیگر از ایجاد فرم رویشی کلامیدوسپورهای آن نیز جلوگیری بعمل می آورد.

عناصر پایه

کربن؛ این منبع همواره توسط یک گلوسید تامین می شود که می تواند به راحتی هیدرولیز گردد. مثلا گلوکز،ساکاروز،عصاره مالت یا نشاسته در محیط کشت با پایه سیب زمینی یا غلات دارای این ویژگی ها می باشند.البته هنوز انتخاب منبع کربنی که در عملکرد یک قارچ خاص که مورد نظر می باشد متداول نیست. ولی با این حال، به نظر می رسد امکان اینکه محیط کشت انتخابی تر شود وجود دارد.    

نیتروژن؛ می تواند به فرم معدنی یا آلی تامین شود. اکثر قارچ ها عموما توانای اسیمیله کردن نیتروژن آمونیاکی را به خوبی نیتروژن نیتریتی دارند .در حالیکه موکورالها در حضور یونهای نیترات به خوبی رشد نمی کنند بنابراین کاربرد نیتروژن نیتریتی در محیط کشت افتراقی از تزاید این عوامل مهاجم نامطلوب جلوگیری می کنند. هنگامی که نیتروژن آلی بکار می رود اغلب به فرم پپتون تامین می گردد.

عناصر معدنی؛ علاوه بر کربن و نیتروژن دیگر عناصر معدنی اصلی و مهم نظیر فسفر، پتاسیم، منیزیم و گوگرد می باشند که به اشکال PO^-3₃ ,k⁺ ,Mg²⁺ ,so₄^2-  تامین می گردند. فلزاتی که اجزای سازنده آنزیم ها را تشکیل می دهند مانند مس، مولبیدن، آهن،روی عموما به شکل نا خالصی در داخل آگار و اجزا و ترکیبات اصلی وجود دارند.

 

محیط کشت PDA 

یک محیط کشت عمومی برای رشد بیشتر قارچ هاست و اکثر قارچ ها می توانند بروی آن رشد کنند.

 مراحل ساخت محیط کشت PDA

مواد لازم برای ساخت یک لیتر محیط کشت: سیب زمینی 300 گرم،آگار 16 گرم،دکستروز 20 گرم

مراحل کار

300 گرم سیب زمینی خرد شده را با آب مقطر  آب پز کردیم  و بعد با استفاده از پارچه صافی  عصاره آن را گرفته  و با استفاده از استوانه مدرج اندازه آن را به  یک لیتر رساندیم و آن را در دو ارلن 1000 سی سی ریختیم  و به هرکدام از ارلن ها مقدار 8 گرم آگار و 10 گرم دکستروز را اضافه کردیم .

درب هرکدام را مقداری  پنبه فشرده  گذاشتیم به شکلی که اگر پنبه را با دست بکشیم ارلن هم همراه آن بلند شود .ارلن ها را داخل اتو کلاو قرار دادیم تا ضد عفونی شود.

بعد از خروج از اتوکلاو  آن را با استفاده از آب شیر سرد کردیم البته تا حدی که محیط داخل ارلن جامد نشود(حرارت آن صورت را نسوزاند)، وسپس آن را به زیر هود برده(هود باید از قبل ضد عفونی شده باشد و اشعه UV  آن به مدت 20 دقیقه روشن شده باشد) و پنبه را برداشتیم و30 قطره اسید لاکتیک 50 درصد را به هر کدام از ارلن  افزودیم و به آرامی در داخل پتری دیش ها ریختیم.

 

محیط کشت CMA

یک محیط کشت نسبتا ضعیف است،که برای قارچ های فیتوفتورا و پیتیوم مورد استفاده قرار می گیرد.

مواد مورد نیازبرای یک لیتر محیط کشت:عصاره 40 گرم بلغور ذرت خرد شده، آگار 16 گرم

مراحل کار

 ابتدا ذرت را با دستگاه خرد می کنیم، 40 گرم آن را وزن می کنیم و سپس دانه های ذرت را در پارچه صافی قرار دادیم(البته ذرت پاپ کورن خرد شده در بخش موجود بود) و پارچه را داخل ظرف آب گذاردیم تا بجوشد.

در مرحله بعد پارچه صافی را جدا کرده و عصاره را با آب مقطر حجمش را به یک لیتر می رسانیم و آگار را نیز به آن می افزایم، و آن را در دو ارلن 1000سی سی ریخته و درب آنها را با پنبه محکم می بندیم و در اتو کلاو گذاشته تا استریل شود.

بعد از پایان اتو کلاو آن را در محیط بیرون گذاشتیم تا سرد شود، سپس در زیر هود محیط را در داخل پتری دیش ریختیم.

 

محیط کشت PARP

 یک محیط اختصاصی برای پیتیوم و فیتوفترا است، که دارای یکسری آنتی بیوتیک ها و قارچ کش هاست. محیط پایه آن CMA  است که یکسری مواد را به آن اضافه می کنیم.

مواد لازم: محیط کشت CMA،02/0گرم دلواسید، 5/0گرم آمپی سیلین، 01/0 گرم ریفامپین،1/0 گرم PCNB.

مراحل ساخت

 پس از تهیه محیط کشت CMA  زمانی که دمای محیط کشت به 50-40 درجه رسید سپس مواد زیر را به این ترتیب به آن در زیر هود اضافه می کنیم.

دلواسید و آمپی سیلین را به آب مقطر اضافه می کنیم و خوب حل می کنیم(می توانیم برای خوب حل شدن مواد از شیکر استفاده کنیم)، و PCNB را در استون حل کرده و در نهایت ریفامپین را در الکل حل می کنیم، همه مواد را در داخل محیط CMA  می ریزیم.

علاوه بر این مواد در مواردی از بنومیل به میزان 02/0 گرم در لیتر استفاده می کنیم.

 

محیط کشت HSA

 یا محیط کشت عصاره شاهدانه، که  اوومیست ها را وادار به تولید مثل جنسی می کند. شاهدانه دارای استرول است که در اوومیست ها باعث تحریک به تولید مثل جنسی می شود.

مراحل ساخت

 بسیار شبیه به CMA  است، شاهدانه را خرد می کنیم ودر آب جوش می گذاریم تا عصاره آن را بگیریم. سپس حجم آن را به یک لیتر رسانده و آگار را در آن اضافه می کنیم و به اتوکلاو انتقال داده تا استریل شود.

 

محیط WA

 آب،آگار. این برای خالص سازی استفاده می شود که یک محیط ضعیف است. و باعث رشد کم و ضعیف می شود. کاربرد اصلی آن برای نوک ریسه است. میزان آگار آن را بالا می برند تا محیط برای خالص سازی سفت تر و مناسب تر باشد.

مواد لازم: آگار 20 گرم

مراحل کار

 20 گرم آگار را در آب مقطر می ریزیم و حجم آن را به 1000 سی سی می رسانیم و در دو ارلن 1000 سی سی میریزیم، و در آنها را با پنبه می بندیم و به اتو کلاو انتقال می دهیم

سن گندم

 
سن گندم                                                                        Eurygaster integriceps Put.
(Scutelleridae, Heteroptera)
 
این گونه مهم ترین آفت كشاورزی كشور ما به شمار می آید. به جز مناطق خوزستان، اراضی ساحلی خلیج فارس، دریای عمان ، دریای خزر و كویرهای مركزی فلات ایران، این آفت در سایر مناطق كشور وجود دارد
(رجبی، 1379). بر اساس میانگین سطح مبارزة شیمیایی با سن گندم طی سال های 79-1375  استان های فارس، همدان، كرمانشاه، مركزی، كردستان، اصفهان، لرستان و تهران به ترتیب با 24، 7/13، 6/13، 8 ، 9/7، 1/7، 9/4 و 5/4  درصد سهم مبارزه شیمیایی با سن گندم در كشور، از مهم ترین مناطق سن خیز كشور به شمار می آیند.
 سطح مبارزة شیمیایی با سن گندم در 25 سال اخیر(شكل 2) روند فزاینده ای داشته است به طوری كه این سطح از 75000 هكتار در سال 1355 به  1200000 هكتار در سال 1380 رسیده است (هیربد، 1380). تخریب مراتع و توسعة دیم زار ها خصوصآ در غرب كشور از مهم ترین دلایل گسترش مناطق انتشار و طغیان سن گندم در سال های اخیر بوده است(رجبی،1372). در سال های اخیر 40 -50 درصد سهم مبارزة شیمیایی با سن گندم در اراضی دیم استان های غربی كشور كه تخریب مراتع در آنها شدید بوده است، صورت گرفته است (بغدادچی، 1371).
 
سن گندم هم به صورت كمی( خسارت به برگ، خشك كردن جوانه مركزی، سفید كردن وخشك كردن سنبله ها و یا قسمتی از آنها توسط سن مادر) و هم به صورت كیفی ( سن زدگی دانه ها توسط پوره ها و سن های نسل جدید) خسارت وارد می كند. طبق یك برآورد نظری در 3 میلیون هكتار اراضی آلوده كشور، در صورت عدم مبارزه با سن گندم حدود 90 هزار تن خسارت كمی و 900 هزار تن خسارت كیفی ایجاد خواهد شد.
طبق بررسی های بهرامی(1377) هر سن مادر به طور متوسط 61 جوانه مركزی  و 2/12 سنبله را در شرایط دیم خسارت می زند و سطح زیان اقتصادی آن 6/1 سن مادر در متر مربع است. در طرح جامع سن گندم كاهش محصول به ازای هر سن مادر در شرایط دیم 8/43 كیلوگرم و سطح زیان اقتصادی آن 8/1 عدد در متر مربع برآورد گردیده است. هر سن مادر در مزارع آبی در شرایطی كه ترمیم خسارت صورت نگیرد، 1/3 گرم(حدود 30 كیلو گرم در هكتار) خسارت می زند و سطح زیان اقتصادی آن حدود 3 عدد در متر مربع است. سطح زیان اقتصادی  سن مادر را در شرایط آبی 7-8 عدد در متر مربع برآورد كرده است.
حد قابل تحمل سن زدگی دانه ها 2 درصد است و دانه هایی كه بیشتر از 2 درصد دانة سن زده داشته باشند فاقد كیفیت نانوایی هسـتند. با افزودن برخی از افزودنی هـای مجاز می توان این نرم را كمی افزایـش داد(عسگریان زاده، 1377). بهرام)1377) سن زدگی دانه ها به ازای هر پوره سن 5 را در زمان برداشت گندم دیم حدود 6/0 درصد برآورد كرده و سطح زیان اقتصادی پوره ها را 3-4 پوره در متر مربع ذكر كرده است. رضابیگی(1379) سطح زیان اقتصادی پوره ها را به طور متوسط 2/8 عدد در متر مربع برآورد كرده است. این میزان در ارقام رشید و سرداری به ترتیب 3/5 و 7/6 و در ارقام فلات و گلستان كه تحمل بیشتری دارند، به ترتیب 8/11 و 6/9 عدد است. نوری(1381) سطح زیان اقتصادی پوره ها را در شرایط آبی 11-12 پوره در متر مربع برآورد كرده است.  
از نظر زیست شناسی، سن گندم سرتاسر تابستان، پائیز و زمستان ( حدود 9 ماه از سال) را در پناهگاه های تابستانه و زمسـتانه آن در ارتـفـاعات، زیر بوتـــه های گــون (Astragalus spp.)، درمـــنـه ( Artemisia spp.)، كــلاه مـیر حــسنAcantholimon spp.)) و چوبك (Acanthophillum spp.) و در جنگل های بلوط غرب كشور در زیر برگ های ریزش كرده بلوط و برخی دیگر از درختان و درختچه ها به سر می برد. این سن ها دیاپوز داشته و در اوایل بهار به مزارع گندم و جو ریزش می كنند. سن گندم تنها یك نسل در سال دارد.  
 
مدیریت تلفیقی سن گندم
ــ مهم ترین عامل افزایش جمعیت و طغیان سن گندم در 25 سال اخیر، تخریب مراتع( خصوصآ در دیم زارهای كشور) و كشت گندم و جو در مراتع تخریب شده بوده است. این كار در افزایش وزن، افزایش میزان تخم ریزی و تبدیل سن های ساكن مراتع به سن های مهاجر، موثر بوده است در سال های خشك و كم باران اراضی دیم كم بازده برداشت نمی شوند و یا به دلیل كمبود آب، نداشتن تجهیزات مناسب سمپاشی و اقتصادی نبودن مبارزه، كنترل شیمیایی سن گندم در آنها صورت نمی گیرد و باعث انتقال جمعیت قابل توجهی از آفت از سالی به سال دیگر می شوند. جلوگیری از كشت گندم و جو در مراتع تخریب شده و اختصاص دادن اراضی دیم كم بازده به كشت گیاهان مناسب دیگر، در كاهش جمعیت این آفت بسیار موثر است و لازم است به عنوان یك راهكار اساسی، برنامه ریزی های لازم در این خصوص صورت گیرد.
ــ سن گندم دشمنان طبیعی فراوانی دارد و در بین آنها زنبورهای پارازیتوئید تخم و مگس های پارازیتوئید سن گندم از نظر كاهش جمعیت این آفت از اهمیت بیشتری برخوردارند.

    مهم ترین گونه های زنبورهای پارازیتوئید تخم سن گندم به خانوادة Scelionidae  وجنس Trissolcus تعلق دارند و مهم ترین گونه های آن به شرح زیرمی باشند.
Trissolcus grandis Thomson
 
Trissolcus semistriatus Nees
 
Trissolcus vassilievi Mayr
 
Trissolcus rufiventris Mayr
 
Trissolcus basalis Wollaston
 
در بین گونه های فوق  T. grandis گونة غالب این زنبورها در اكثر مناطق كشور می باشد. میزان پارازیتیسم تخم توسط این زنبورها از منطقه ای به منطقة دیگر متفاوت است و در اكثر مناطق كشور این زنبورها یكی از عوامل كلیدی كاهش جمعیت سن گندم به شمار می آیند. این زنبورها بیشتر در زیر پوستك درختان میوة سردسیری زمستان گذرانی می كنند و قبل از ورود به مزارع از شهد گل های این درختان تغذیه می كنند(رجبی، 1379). جلوگیری از سمپاشی های بی رویه و ایجاد تنوع در اكوسیستم های زراعی از طریق ایجاد باغ و یا كاشت درختانی مثل بید و بادام و غیره در كنار نهر های حاشیة مزارع، روشی مناسبی برای حفظ و حمایت این زنبورها و افزایش كارایی آنها است.
 كنترل بیولوژیكی سن گندم با استفاده از پرورش انبوه زنبورهای پارازیتوئید تخم طی سال های (43-1325) در ورامین و اصفهان صورت گرفته است
. دیاپوز اجباری سن گندم و عدم امكان پرورش انبوه آن برای تكثیر زنبورها، عدم اطلاع دقیق از بیواكولوژی این زنبورها و گرایش به سمت استفاده از سموم شیمیایی به دلیل سهولت كاربرد و كم اطلاع بودن از اثرات جانبی مصرف این سموم، كنترل بیولوژیكی سن گندم با استفاده از این عوامل متوقف  شد. از آن زمان تا كنون تحقیقات وسیعی در رابطه با زنبورهای پارازیتوئید سن گندم صورت گرفته است. بیواكولوژی این زنبور ها وپرورش انبوه آنها توسط صفوی(1352)، رجبی و امیرنظری(1367)، تقدسی(1370) و ایرانی پور(1375) صورت گرفته و امیرمعافی (1379) سیستم میزبان- پارازیتوئید بینT.grandis  و تخم سن گندم را مطالعه كرده است. در رابطه با پرورش انبوه این زنبورها با استفاده ازتخم سن(L.) Graphosoma lineatum  بررسی های در خور توجهی صورت گرفته است. با استفاده از مجموع اطلاعات بدست آمده درخصوص این زنبورها، می توان پرورش انبوه و رهاسازی آنها را به عنوان یكی از روش های مبارزه در برنامة مدیریت تلفیقی سن گندم مورد استفاده قرار داد.
دستة دوم دشمنان طبیعی سن گندم كه از اهمیت زیادی برخوردارند، مگس های پارازیتوئید سن گندم هستند كه به خانواده Tachinidae تعلق دارند. این مگس ها پوره های سنین 4 و 5 و سن های بالغ را پارازیته می كنند و میزان پارازیتیسم آنها با توجه به شرایط منطقه از 2-25 درصد (در موارد استثنایی تا 40 درصد) گزارش شده است.
محل زندگی سن گندم
در گذشته‌های دور محیط اصلی و محل دائمی زندگی سن گندم دامنه‌های نواحی کوهستانی بوده و پوشش گیاهی این مناطق را گرامینه‌های وحشی تشکیل می‌داده که میزبان اصلی این حشره به شمار می‌رفته است. علاوه بر این گیاهان چند ساله مثل گون و درمنه و برگهای خزان کرده درختانی مثل بلوط پناهگاههای زمستانه این آفت را تشکیل می‌دهند. در سالهای اخیر دخالت های انسان در محیط طبیعی نظیر چرای بی‌رویه دام و مصرف گیاهان چند ساله و مصرف درختان و درختچه‌های جنگلی به عنوان سوخت و تخریب مراتع و کشت گندم در این مناطق باعث بهم خوردن تعادل زیستی محیط و گسترش مناطق انتشار و افزایش جمعیت این آفت گردیده است.
مشخصات حشره Eurygaster integriceps
طول حشره کامل 12.5 - 8 و عرض آن 8 - 5 میلیمتر است و علت اصلی دامنه نسبتا وسیع تغییرات در اندازه حشره کامل شیوه زندگی آفت است که بر اساس بررسیها و مشاهدات در سراسر مناطق سن خیز کشور این حشره 2 شیوه زندگی دارد که این خود منجر به تغییراتی دراندازه آفت شده است. جمعیتی از این حشره که در زیستگاههای طبیعی واقع در ارتفاعات زندگی می‌کنند و ضمن تغذیه از گیاهان غیره زراعی بخصوص گندمیان و بدون آنکه پروازهای قابل توجهی انجام دهند، به زاد و ولد می‌پردازند.

افراد این گروه کوچک و طول و عرض آنها به ترتیب 10.5 - 8 و 6.8 - 5 میلیمتر است. در حالی که گروه دوم از این حشره که از گندم و جو تغذیه می‌کنند بخصوص آنهایی که به مزارع آبی حمله‌ور می‌شوند جثه‌ای بزرگتر دارند. رنگ حشره کامل بسیار متغیر بوده و رنگ عمومی آنها قهوه‌ای و زرد خاکی است که این نیز از روشن تا تیره تغییر می‌کند. به علاوه نمونه‌هایی به رنگ سیاه ، قرمز ،‌ مسی و زرد کهربایی نیز دیده می‌شود. سطح پشتی حشره کامل ممکن است عاری از هر گونه لکه مشخص و یا دارای لکه‌های تیره با ابعاد و شکلهای مختلف بخصوص روی سپر دیده می‌شود. سر حشره مثلثی است و نوک آن به جلو امتداد دارد. نزدیک خط فاصل بین سر و سینه دو چشم ساده و در دو گوشه جانبی سر دو چشم مرکب دیده می‌شود.
تنها اختلاف در شکل ظاهری حشرات کامل نر و ماده مربوط به قطعات بیرونی دستگاه تناسل آنهاست که در انتهای قسمت زیرین شکم واقع است. این قطعه در حشرات نر ساده است و هیچگونه تقسیم بندی در آن دیده نمی‌شود در حالی که در حشرات ماده به 6 قسمت بزرگ و دو قسمت کوچک تقسیم می‌شود. تخم حشره کروی و قطر آن یک میلیمتر است. رنگ تخم تازه سبز روشن است و روی تخم سوراخهای تنفسی واقع است. رنگ پوره‌های سن اول بلافاصله بعد از خروج از تخم سبز بسیار روشن است که پس از چند ساعت متمایل به سیاه می‌شود.
مناطق انتشار سن گندم
مناطق انتشار سن گندم در حال حاضر از طرف باختر به مرزهای ایران با عراق و ترکیه و از طرف خاور به مرزهای کشور با افغانستان و پاکستان می‌رسد، به عبارت دیگر از مرزهای غربی تا شرقی بجز کویرهای مرکزی فلات ایران زیر پوشش این حشره قرار دارد. در شمال کشور این حشره به جز در نوار ساحلی دریای خزر در بقیه مناطق فعالیت خود را گسترش داده است و تا مرزهای ترکمنستان ،‌ آذربایجان و ارمنستان پیش رفته است در جنوب کشور نیز فقط نوار ساحلی دریای عمان و خلیج فارس و قسمتی از جلگه خوزستان از حملات این آفت مصون مانده است.
تغذیه حشره
پوره‌ها بیشتر عمرشان را روی ساقه و خوشه غلات سپری می‌کنند و در صورت گرمی هوا قادرند تغذیه خود را در طول شب انجام دهند. با این وجود در طول گرمای روز بیشتر پوره‌ها در جستجوی پناهگاهی در برگهای پایین و یا در خاک هستند. 5 مرحله پورگی وجود دارد و سن‌های بالغ نسل جدید به بیشترین وزن نیاز دارند چرا که بقای آنها در آینده بستگی به ذخایر چربی دارد که انباشته‌اند. در سنین آخر پوره‌ها تحرک کمتری دارند و اغلب به مدت چند ساعت بی‌حرکت باقی می‌مانند در این مرحله اگر گندم‌ها زود برداشت شده باشند،‌ این حشرات قادر نخواهند بود که به میزان کافی ذخیره چربی در بدنشان بسازند و این مسئله در بقاء آنها در آینده تاثیر زیادی دارد.
پیشگیری و کنترل
به منظور پیشگیری و کنترل سن گندم از کاربرد مداوم آفت‌کش‌ها در بلند مدت می‌بایست خودداری کرد. در اغلب آفات مثل حشرات ، کنه‌ها ، نماتدها و بیماری‌ها و علفهای هرز ثابت شده است که یک مدیریت تلفیقی ،‌ شامل بکارگیری عملیات زراعی و کنترل بیولوزیکی می‌باشد. آفت‌کش‌ها فقط زمانی بکار گرفته می‌شوند که سایر روشهای کنترل نتواند جمعیت آفت را به زیر سطح زیان اقتصادی پایین بیاورد. بهترین روش برای کنترل آفت روشی است که بتواند بر مبنای محاسبات اقتصادی قابل دوام و بی‌خطر برای محیط زیست باشد.
کنترل زراعی
این روشها شامل مجموعه اقداماتی است که می‌تواند از طغیانهای جدی سن گندم بدون نیاز به کاربرد آفت‌کش جلوگیری کند و غالبا نقش پیشگیری دارند. برداشت زود هنگام ، زود کاشتن و یا کاشت واریته‌های مقاوم‌تر ، وجین کردن کامل علفهای هرز در تمام طول فصل ، تناوب کشت با محصولاتی غیر از غلات ، به‌زراعی در کشت غلات که باعث می‌شود گیاه بهترین رشد و نمو را داشته و در نتیجه زودتر برداشت شود.
کنترل بیولوژیکی
به دلیل اثرات فوری و آشکار بسیاری از آفت‌کش‌های در دسترس ، استراتژی مبارزه بیولوژیک در مقایسه با مزایای روش‌های شیمیایی کاملا مورد غفلت قرار گرفته است.
کنترل شیمیایی
به صورت کلی همه آفت‌کش‌ها اثر مرگ و میر لازم روی سن گندم را دارند ولی کاربرد آفت کشها همیشه باعث کاهش جمعیت سن گندم نمی‌شود. از سم‌هایی که برای کنترل این آفت استفاده می‌شود می‌توان پیرتروئیدهای مصنوعی ما‌نند دلتامترین به دلیل سمیت کم برای پستانداران بکار گرفته می‌شود و نیز از آفت‌کش‌های متداول دیگر می‌توان هیدروکربنهای کلره و ارگانوفسفاتها مرگ و میر بالا برای سن گندم دارند.
باید دقت شود که اگر کاربرد سموم در زمان مناسب از نظر شرایط آب و هوایی صورت نگیرد اثرات لازم را نخواهد داشت و سم پاشی باید تکرار شود. بطور کلی حشرات کوچکتر خیلی راحت‌تر توسط یک حشره کش کشته می‌شوند. باید توجه کرد که سن‌های بالغ زمستان گذران در صورت داشتن تراکم بالا باید قبل از جفت‌گیری کنترل شوند.

پای سوابق تاریخی ونیز از منظر اهمیت اقتصادی دو آفت ملخ و سن گندم در مملکت ما همیشه مطرح بوده وقدیمی ترین نوشته ها از خسارتهای جدی این دو که گاه در مناطقی در حد قحطی میرسیده در دست است.
خشکیده باد بال و پر سن که هیچگاه       در ملک فارس کس نشنیدی گدای کاه           
این شعر که منسوب به محمد رفیع  مرودشتی  در حدود  یکصد سال  پیش می باشد نشان  از خسارت سن در مزارع گندم میدهد به نحوی که حتی کاه نیز برداشت نشده است .
بدیهی است که  قبل از رواج  سمپاشی بر علیه سن گندم خسارت افت غالبا  در مناطق اصلی فعالیت آفت به صورت طغیانهای دوره ای و تقریبا منظم صورت می گرفته که در این رابطه به نظر می رسد عامل غذا نقش اصلی تری بازی می کرده است .
گسترش و طغیان سن گندم   Eurygaster   integriceps  را در ایران میتوان مثا ل خوبی برای گسترش و طغیان حشرات در اثر دخا لت انسان در محیط طبیعی ذکر کرد. در گذشته های دور محیط اصلی و محل دائمی زندگی سن گندم  دامنه های نواحی  کوهستانی   بوده و پوشش  گیاهی این مناطق را گرامینه های وحشی تشکیل می داده که میزبان اصلی این حشره
به شمار می رفته است . علاوه بر این گیاهان چند سا له مثل گون Astragalus    و   درمنه
Artemisia)) و برگهای خزان کرده درختانی مثل  بلوط  پناهگاههای  زمستانه این  آفت را تشکیل می دهند. در سالهای اخیر دخا لت های انسان در محیط طبیعی نظیره چرای بی رویه دام و مصرف گیاها ن چند ساله و مصرف درختان و درختچه های جنگلی به عنوان سوخت و تخریب مراتع و کشت گندم در این منا طق با عث به هم خوردن تعادل زیستی محیط و گسترش مناطق انتشار و افزایش جمعیت این آ فت گردیده است .
حشره کامل  8/12-8 و عرض آن 8 -5 میلیمتر است و علت اصلی دامنه  نسبتا  وسیع تغییرات در اندازه حشره کامل شیوه زندگی آ فت است که بر اساس بررسیها و مشا هدات در
سراسر مناطق سن خیز کشور این حشره 2 شیوه زندگی دارد که این خود منجر به تغییراتی دراندازه آ فت شده است .
جمعیتی از این حشره که در زیستگاههای طبیعی واقع در ارتفا عات زندگی می کنند و ضمن
تغذیه از گیاهان غیره  زراعی به خصوص گندمیا ن و بدون آ نکه  پروازهای قا بل  توجهی انجام دهند , به زاد و ولد می پردازند , افراد این گروه کوچک و طول و عرض آ نها به ترتیب 5/10-8  و 8/6- 5 میلیمتر است در حالی که گروه دوم از این حشره که از  گندم و  جو تغذیه می کنند به خصوص آ نهایی  که به مزارع آ بی  حمله ور می شوند جثه ای  بزرگتر  دارند  و طول و عرض آ نها به ترتیب 8/12-8/9  و 6/8 – 2/6 میلیمترمی باشد .
رنگ حشره کامل بسیار متغیر بوده و رنگ عمومی آ نها  قهوه ای و زرد  خاکی  است که این نیزاز روشن تا تیره تغییر می کند .به علاوه نمونه هایی به رنگ  سیاه ,  قرمز  ,مسی  و  زرد کهربایی نیز دیده می شود .
سطح پشتی حشره کامل ممکن است عاری از هر گونه  لکه مشخص و یا دارای لکه های تیره با ابعاد و شکلهای مختلف به خصوص روی  سپر دیده می شود .در روی سپر و در حد فاصل آن با پیش گرده 2 لکه روشن کوچک به چشم می خورد. سر حشره مثلثی  است و نوک آن  به جلو امتداد دارد. نزدیک خط فاصل بین سر و سینه دو چشم ساده و در دو گوشه  جانبی سر دو چشم مرکب دیده می شود .
شاخک 5 بندی است که بند پنجم  آن بلندترین بند می باشد و پس از آن بند  دوم  بلند تر از بقیه است و بند سوم کوچکترین و بند اول و چهارم مساوی می باشد .پیش گرده شش ضلعی است و  پا ها رنگ کلی بدن را دارند .و هر پنجه 3 بند دارد. سپر بسیار بزرگ و رشد کرده است و به استثنای قسمت کوچکی از کوریوم , بالهای رویی و دو حا شیه جانبی شکم , همه  پشت  حشره را می پوشاند . در حاشیه جانبی شکم  که از زیر سپر بیرون می ماند   5 لکه تیره رنگ  دیده می شود که مشخص کننده مو قعیت 5 بند شکمی است .
تنها اختلاف در شکل ظاهری حشرات کامل نر و ماده مربوط به قطعات بیرونی دستگاه تناسل  آنهاست که در انتهای قسمت زیرین شکم واقع است .  این قطعه  در حشرات  نر ساده است  و هیچ گونه تقسیم بندی در آن دیده نمی شود در حالی که در  حشرات ماده به 6 قسمت  بزرگ و دو (2) قسمت کوچک تقسیم می شود .
تخم حشره کروی و قطر آن یک میلیمتر است .  رنگ تخم  تازه سبز روشن است و روی تخم سوراخهای تنفسی (MICROPYLE) واقع است . رنگ  پوره های سن اول  بلافاصله بعد از خروج از تخم سبز بسیار روشن است که پس از چند ساعت متمایل به سیاه می شود .

از سن دوم به بعد رنگ اصلی پوره ها نمایان می شود . وجه تمایز پوره ها به خصوص  پوره های سنین 4 و 5 بسیار بارز است و بدین معنی که بال از سن چهارم  پورگی جوانه می زند و در سن پنجم مشخصتر می شود.
مناطق انتشار سن گندم در حال حاضر از طرف باختر به مرز های ایران با عراق  و ترکیه و از طرف خاور به مرز های کشور با افغانستان و پاکستان می رسد , به  عبارت  دیگر از مرز های غربی تا شرقی بجز کویرهای مرکزی  فلات ایران زیر پوشش این حشره قرار دارد . در شمال کشور این حشره به  جز در نوار ساحلی  دریای  خزر در بقیه  مناطق  فعالیت  خود  را گسترش داده است و تا مرزهای ترکمنستان , آذربایجان و ارمنستان پیش رفته است در جنوب کشور نیز فقط نوار ساحلی دریای عمان و خلیج فارس و قسمتی از جلگه خوزستان از حملات این آفت مصون مانده است .

انتشار سن گندم در ایران به 3 عامل اصلی زیر بستگی دارد:
1- وجود منابع غذایی
2 - وجود اماکن مناسب جهت دوره طولانی دیاپوز
3 – وجود شرایط اقلیمی مناسب جهت فعالیت آفت 
گیاهان میزبان سن گندم 
سن  گندم  عمدتا از گرامینه ها  تغذیه می کنند  ,  بخصوص از گندم و جو و چاودار و ذرت و نازک برگان و گیاهان وحشی دیگر مثل شاهدانه و علف های پهن برگ به عنوان میزبان  دوم که عمدتا شامل خار شتر می باشد و نیز بعضی درختان خزان کننده مثل درخت بلوط .
در طول دوره زیستی سن گندم فقط 1  تا 5/2  ماه  را به عنوان یک  حشره کامل بر روی گیاه سبز به  سر  می برد و  بقیه  سال را به حالت استراحت  در زیر پوشش  گیاهی  دامنه   تپه ها می گذرانند . این دوره استراحت شامل 2 فاز است
1- تابستان گذرانی در طول ماههای گرم و خشک آخر تابستان و پا ئیز
2- زمستان گذرانی در طول ماههای خیلی سرد و زمستان
جمعیت آفت در محلهای استراحت یا زمستانگذرانی  اغلب  خیلی کپه ای و مجتمع  هستند ,  با تراکم 10 تا 60 سن در هر متر مربع .کوهستانهای مخصوص زمستا نگذرانی آفت معمولا در
حدود 10 تا 20 کیلو متر از مزارع گندم فاصله دارند .اگر چه حشره می تواند تا مسافت  150
کیلومتری دورتر نیز پرواز کند و در بهار سن های بالغ زمستانگذران به پایین به سمت مزارع مهاجرت می کنند . مهاجرت می تواند متناوب صورت گیرد و حد اکثر در طول یک ماه کامل شود. بعد از تغذیه جفت گیری صورت می گیرد و سپس تخمریزی انجام می شود   , با  تکمیل سن پورگی و در نهایت ظهور حشره کامل نسل جدید یک نسل کامل تشکیل می شود .
*قابل ذکر است که اولین پیشتازها در اولین فرودها معمولا حشرات نر هستند

سیکل زندگی :
تخم ها در دسته های کوچک , معمولا 14 تایی روی برگهای گیاه در مناطق آلوده  گذاشته می شود . دوره رشد و نمو تخم ها که در eurygaster spp سبز رنگ هستند در شرایط مزارع و
در دمای 20 درجه سانتی گراد حدودا 9 تا 10 روز طول می کشد .بعد از تفرخ تخمها پوره ها
قبل از آنکه  به سمت  خوشه ها پراکنده شوند به  صورت دسته جمعی  در اطراف  پوسته های تخمشان باقی می مانند .  قبل از تبدیل شدن  به حشره کامل پوره ها  5  بار پوست اندازی  می کنند  و 4  سن پورگی هر  کدام حدود  4  روز طول می کشد و در حالیکه آخرین مرحله  رشد طولانی تر بوده  و در حدود 10 تا 11 روز به طول می انجامد . مراحل رشد و نمو از تخم  تا
حشره کامل حداقل 35 تا 37 روز و حداکثر 50 تا 60 روز بوده که بستگی به 2 فاکتور دارد:
1- دسترسی به غذا
2- شرایط آب و هوایی

تغذیه حشره:
پوره ها بیشتر عمرشان را روی ساقه  و خوشه غلات  سپری می کنند و در صو رت  گر می هوا قادرند  تغذیه خود را در طول شب انجام دهند .  با این وجود در طول گرمای  روز بیشتر
پوره ها در جستجوی پناهگاهی در برگهای پایین و یا در خاک هستند . 5 مرحله پورگی وجود دارد و سن های بالغ نسل جدید به بیشترین وزن نیاز دارند چرا که بقای انها در آینده بستگی به
ذخایر چربی دارد که انباشته اند .
در سنین آخر پوره ها تحرک کمتری دارند و اغلب به مدت  چند  ساعت بی حر کت باقی  می مانند در این مرحله اگر گندم ها زود برداشت شده باشند ,  این حشرات قادر نخواهند بود که به میزان کافی ذخیره چربی در بدنشان بسازند و این مسئله در بقاء آنها در آینده تاثیرزیادی دارد.

تغییرات جمعیت :
جمعیت سن گندم بوسیله :
- عوامل زنده: شامل شکارچی ها و پارازیتها
- عوامل غیر زنده: شامل عوامل اقلیمی , عملیات کشاورزی , و کاربرد آفتکش ها تنظیم می شود.
عوامل زنده:
سن های غلات اگر چه مورد حمله تعداد کثیری قرار می گیرند ولی در این میان شکارچیان  بند پا مانند عنکبوتها , سوسکها از خانواده carabidae  و مگس های    tachinid کلیدی تر هستند .اگر چه حشرات شکارچی دیگری مثل زنبورها, سن های nabidae و بالتوری ها نیز
می توانند تحت شرایط خاصی مهم باشند .  سن های  گندم  همچنین  مورد حمله  پارازیتهای اختصاصی تر قرار می گیرند گه مهمترین انها از  ( Hymenoptera )   بوده و تخم سن را پارازیته می کند و عوامل زنده دیگر شامل نماتد ها و میکروارگانیسم ها هستند که درمورده
آنها مطالعات و شواهد کمتری وجود دارد .

عوامل غیر زنده در کنترل جمعیت سن گندم:
1) اقلیم و هوا ( محیط)
به عوامل مختلفی مثل در دست بودن یا نبودن غذا , شرایط اقلیمی ,  کاربر د حشره کش ها  و
غیره به عنوان عوامل غیر زنده موثر بر دینامیسم جمعیت افت اشاره کرده اند.
الف – غذا
نا کافی بودن غذا اغلب می تواند عامل اصلی مرگ ومیر باشد .این رخداد در طول طغیانهای بزرگ و یا بعد از آن روی می دهد .  یعنی وقتی که سن های مادر مزارع گندم ر ا قبل از آن که گندم به خوشه بنشیند از بین می برند . بنابراین پوره ها قبل از بلوغ به دلیل عدم وجود غذا و یا عدم توانایی در ذخیره کردن چربی کامل در مراحل زمستانگذرانی می میرند .
ب – شرایط اقلیمی :
در بهار شرایط اقلیمی  بسیار مهم است چرا که اگر هوا سرد و مرطوب باشد مانعی جدی برای تولید مثل و بقای پوره ها ی  جوان محسوب می شود .
اگر غذای فراوان وجود داشته باشد و هوا مطلوب باشد این حشرات می توانند ذخایر چربی مورد نیاز خود را در طول 10 روز و یا کمی بیشتر انباشته نمایند   , با این وجود بارانهای سنگین می تواند تغذیه را کم کند یا مانع آن شود. این ذخایر چربی است که تعیین می کند چه
مسافتی را حشره می تواند به نواحی  زمستانگزرانی  مناسبتری مهاجرت کند و یا چه مدت   می تواند در اماکن تابستان گذران یا زمستان گذران زنده  بماند .  گفتنی است  که   سن گندم
یک حشره گرما وآفتاب دوست است و تمام مراحل زیستی  از قبیل مهاجرت  بهاره ,   بلوغ جنسی , تغذیه , تخمریزی , تفرخ تخمها و رشد و نمو پورگی و... اگر هوای گرم و مرطوب
و بادهای شدید وجود نداشته باشد با موفقیت بیشتری روی می دهد .  هوای نمناک  و بادهای شدید اثر نا مطلوب بر رشد و نمو جمعیت و در نتیجه بقای آنها دارد .
 ج – دما:
مطالعات در مورد واکنش  سن گندم  به  درجه  حرارت  نشان داده است  که  بسته  به حالت فیزیولوپیکی حشره از درجه حرارت 6 تا 25 درجه سیلیسیوس بصورت افزایشی  فعال  می شوند و بین 25 تا 37 درجه فعالیتشان کاهش می یابد و این در حالی است که در فاصله   37 تا  48  درجه  افزایش  فعالیت  مجدد  وجود  دارد  که به  این مقطع فعالیت  بیماریزایی   یا
Pathologic  activity    )  ) گویند . بعد از این مرحله و در درجه حرارت  حدود   5/49
درجه سیلیسیوس حشره می میرد . در نواحی ایران سن گندم حداکثر دمای 30 درجه و حداقل
دمای5/2- تا  3 -  درجه سانتی گراد را می تواند تحمل کند .
د –آب , باران و رطوبت نسبی :
حشره کامل نسل جدید می تواند بر روی گندم خشک تغذیه کرده و  آب  مورد  نیاز خود را به
صورت آب آزاد یا از طریق شیره گیاهی تا مین کند .  در صورت وجود غذا و عدم وجود آب
حشره 9 تا 10 روز بعد می میرد . گفتنی است که بارانهای سنگین مرگ و میر تخم ها و پوره
ها را افزایش می دهد .
ه – باد:
وقتی سن های با لغ برای  پرواز آماده شدند  و  در عین حال شرایط د ر مزارع  مناسب باشد  آنها شروع به پرواز مهاجرتی می کنند , باید توجه کرد که اکثریت سن ها شروع به پرواز در جهت  باد  می کنند  و اگر این جهت انها را به نواحی  مساعد  ببر  (  کوهستانها در مهاجرت تابستانی و دشتهای زیر کشت در بهار ) پرواز موفقیت امیز خواهد بود . در غیر این صورت
مرگ ومیر زیادی در نتیجه این پروازها حادث می شود که دلیلی است بر ضرورت مهاجرت آفت
پیشگیری و کنترل :
به منظور پیشگیری و کنترل سن گندم از کاربرد مداوم  آفت کش ها در بلند  مدت  می بایست خوداری کرد . در اغلب آفات مثل  حشرات  –  کنه ها-  نماتدها  و  بیماری ها و علفهای هرز ثابت شده است که یک مدریت تلفیقی ,  شامل بکارگیری عملیات زراعی و  کنترل بیولوزیکی
می باشد .  آفت کش ها فقط  زمانی  به  کار  گرفته  می شوند که سایر روشهای کنترل  نتواند جمعیت آفت را به زیر سطح زیان اقتصادی پایین بیاورد .  بهترین  روش  برای  کنترل  آفت روشی است که بتواند بر مبنای  محاسبات اقتصادی قابل دوام  و بی خطر برای محیط  زیست
باشد .
1- کنترل زراعی:
این روش ها شامل مجموعه اقداماتی است که می تواند از طغیانهای جدی سن گندم بدون نیاز به کاربرد آفت کش جلوگیری کند و غالبا نقش پیشگیری دارند ,متنند:
- برداشت زود هنگام
- زود کاشتن ویا کاشت واریاته های مقاوم تر
- وجین کردن کامل علفهای هرز در تمام طول فصل
- تناوب کشت با محصولاتی غیر از غلات
- به زراعی در کشت غلات که باعث می شود گیاه بهترین رشد ونمو را داشته و در نتیجه زودتر برداشت شود

-2 کنترل بیولوزیکی :
به   دلیل اثرات  فوری و آشکار بسیاری از آفت کش ها ی در دسترس  ,   استراتزی  مبارزه بیولوزیک  در مقایسه با مزایای روش های شیمیایی کاملا مورد غفلت قرار گرفته است .
3 – کنترل شیمیایی :
به صورت کلی همه آفت کش ها اثر مرگ ومیر لازم روی سن گندم را دارند ولی کاربرد آفت
کشها همیشه با عث کاهش جمعیت سن  گندم نمی شود . از سم هایی  که برای  کنترل  این آفت استفاده می شود می توان پیرتروئیدهای مصنوعی  ما نند  دلتامترین  (   دسیس-  دلتا مترین و دلتارین ) به دلیل سمیت کم برای  پستانداران به  کار گرفته می شود  و  نیز از  آفت کش های متداول دیگر می توان  هیدروکربنهای کلره,   و ارگانوفسفاتها  مرگ ومیر بالا برای  سن گندم دارند .
باید دقت شود  که  اگر  کاربرد  سموم در زمان  مناسب از  نظر شرایط  آب و هوایی صورت نگیرد اثرات لازم را نخواهد داشت و سم پاشی باید تکرار شود .
به طور کلی حشرات کوچکتر خیلی راحتر توسط  یک  حشره کش  کشته  می شوند  ,  بهترین
زمان سم پاشی در سن های غلات به خصوص سن گندم وقتی است که پوره های جوان شروع به تفرخ می کنند . باید توجه کرد که سن های بالغ زمستان گذران در صورت داشتن تراکم بالا
باید قبل از جفتگیری کنترل شوند .

 
گسترش و طغیان سن گندم   Eurygaster   integriceps  را در ایران میتوان مثا ل خوبی برای گسترش و طغیان حشرات در اثر دخا لت انسان در محیط طبیعی ذکر کرد. در گذشته های دور محیط اصلی و محل دائمی زندگی سن گندم  دامنه های نواحی  کوهستانی   بوده و پوشش  گیاهی این مناطق را گرامینه های وحشی تشکیل می داده که میزبان اصلی این حشره به شمار می رفته است . علاوه بر این گیاهان چند سا له مثل گون Astragalus    و   درمنه Artemisia)) و برگهای خزان کرده درختانی مثل  بلوط  پناهگاههای  زمستانه این  آفت را تشکیل می دهند. در سالهای اخیر دخا لت های انسان در محیط طبیعی نظیره چرای بی رویه دام و مصرف گیاها ن چند ساله و مصرف درختان و درختچه های جنگلی به عنوان سوخت و تخریب مراتع و کشت گندم در این منا طق با عث به هم خوردن تعادل زیستی محیط و گسترش مناطق انتشار و افزایش جمعیت این  آفت گردیده است .

انجام سم پاشی های  بی رویه بر علیه سن گندم و نابودی دشمنان طبیعی ان از جمله عوا ملی است که سبب گردیده است سن گندم بعنوان یکی از مهمترین آ فا ت گندم و جو مطرح شود و گفتنی است که سن گندم در ایران در اکثر منا طق خصوصا مناطق معتدل کشور انتشار دارد.
همانطور که گفته شد سن گندم مهمترین افت گندم و جو در ایران می باشد و سن های  غلات یا سن های حقیقی وابسته به زیر راسته   Heteroptera   می باشند که عمده ترین گو نه های آن متعلق 2 جنس  Eurygaster   و Aelia  می باشد .

حشره شناسی  Eurygaster    integriceps
طول حشره کامل  8/12-8 و عرض آن 8 -5 میلیمتر است و علت اصلی دامنه  نسبتا  وسیع تغییرات در اندازه حشره کامل شیوه زندگی آ فت است که بر اساس بررسیها و مشا هدات در
سراسر مناطق سن خیز کشور این حشره 2 شیوه زندگی دارد که این خود منجر به تغییراتی دراندازه آ فت شده است .
جمعیتی از این حشره که در زیستگاههای طبیعی واقع در ارتفا عات زندگی می کنند و ضمن
تغذیه از گیاهان غیره  زراعی به خصوص گندمیا ن و بدون آ نکه  پروازهای قا بل  توجهی انجام دهند , به زاد و ولد می پردازند , افراد این گروه کوچک و طول و عرض آ نها به ترتیب 5/10-8  و 8/6- 5 میلیمتر است در حالی که گروه دوم از این حشره که از  گندم و  جو تغذیه می کنند به خصوص آ نهایی  که به مزارع آ بی  حمله ور می شوند جثه ای  بزرگتر  دارند  و طول و عرض آ نها به ترتیب 8/12-8/9  و 6/8 – 2/6 میلیمترمی باشد .
رنگ حشره کامل بسیار متغیر بوده و رنگ عمومی آ نها  قهوه ای و زرد  خاکی  است که این نیزاز روشن تا تیره تغییر می کند .به علاوه نمونه هایی به رنگ  سیاه ,  قرمز  ,مسی  و  زرد کهربایی نیز دیده می شود .
سطح پشتی حشره کامل ممکن است عاری از هر گونه  لکه مشخص و یا دارای لکه های تیره با ابعاد و شکلهای مختلف به خصوص روی  سپر دیده می شود .در روی سپر و در حد فاصل آن با پیش گرده 2 لکه روشن کوچک به چشم می خورد. سر حشره مثلثی  است و نوک آن  به جلو امتداد دارد. نزدیک خط فاصل بین سر و سینه دو چشم ساده و در دو گوشه  جانبی سر دو چشم مرکب دیده می شود .
شاخک 5 بندی است که بند پنجم  آن بلندترین بند می باشد و پس از آن بند  دوم  بلند تر از بقیه است و بند سوم کوچکترین و بند اول و چهارم مساوی می باشد .پیش گرده شش ضلعی است و  پا ها رنگ کلی بدن را دارند .و هر پنجه 3 بند دارد. سپر بسیار بزرگ و رشد کرده است و به استثنای قسمت کوچکی از کوریوم , بالهای رویی و دو حا شیه جانبی شکم , همه  پشت  حشره را می پوشاند . در حاشیه جانبی شکم  که از زیر سپر بیرون می ماند   5 لکه تیره رنگ  دیده می شود که مشخص کننده مو قعیت 5 بند شکمی است .
تنها اختلاف در شکل ظاهری حشرات کامل نر و ماده مربوط به قطعات بیرونی دستگاه تناسل  آنهاست که در انتهای قسمت زیرین شکم واقع است .  این قطعه  در حشرات  نر ساده است  و هیچ گونه تقسیم بندی در آن دیده نمی شود در حالی که در  حشرات ماده به 6 قسمت  بزرگ و دو (2) قسمت کوچک تقسیم می شود .
تخم حشره کروی و قطر آن یک میلیمتر است .  رنگ تخم  تازه سبز روشن است و روی تخم سوراخهای تنفسی (MICROPYLE) واقع است . رنگ  پوره های سن اول  بلافاصله بعد از خروج از تخم سبز بسیار روشن است که پس از چند ساعت متمایل به سیاه می شود .

از سن دوم به بعد رنگ اصلی پوره ها نمایان می شود . وجه تمایز پوره ها به خصوص  پوره های سنین 4 و 5 بسیار بارز است و بدین معنی که بال از سن چهارم  پورگی جوانه می زند و در سن پنجم مشخصتر می شود.
مناطق انتشار سن گندم در حال حاضر از طرف باختر به مرز های ایران با عراق  و ترکیه و از طرف خاور به مرز های کشور با افغانستان و پاکستان می رسد , به  عبارت  دیگر از مرز های غربی تا شرقی بجز کویرهای مرکزی  فلات ایران زیر پوشش این حشره قرار دارد . در شمال کشور این حشره به  جز در نوار ساحلی  دریای  خزر در بقیه  مناطق  فعالیت  خود  را گسترش داده است و تا مرزهای ترکمنستان , آذربایجان و ارمنستان پیش رفته است در جنوب کشور نیز فقط نوار ساحلی دریای عمان و خلیج فارس و قسمتی از جلگه خوزستان از حملات این آفت مصون مانده است .

انتشار سن گندم در ایران به 3 عامل اصلی زیر بستگی دارد:
1- وجود منابع غذایی
2 - وجود اماکن مناسب جهت دوره طولانی دیاپوز
3 – وجود شرایط اقلیمی مناسب جهت فعالیت آفت 
گیاهان میزبان سن گندم 
سن  گندم  عمدتا از گرامینه ها  تغذیه می کنند  ,  بخصوص از گندم و جو و چاودار و ذرت و نازک برگان و گیاهان وحشی دیگر مثل شاهدانه و علف های پهن برگ به عنوان میزبان  دوم که عمدتا شامل خار شتر می باشد و نیز بعضی درختان خزان کننده مثل درخت بلوط .
در طول دوره زیستی سن گندم فقط 1  تا 5/2  ماه  را به عنوان یک  حشره کامل بر روی گیاه سبز به  سر  می برد و  بقیه  سال را به حالت استراحت  در زیر پوشش  گیاهی  دامنه   تپه ها می گذرانند . این دوره استراحت شامل 2 فاز است
1- تابستان گذرانی در طول ماههای گرم و خشک آخر تابستان و پا ئیز
2- زمستان گذرانی در طول ماههای خیلی سرد و زمستان
جمعیت آفت در محلهای استراحت یا زمستانگذرانی  اغلب  خیلی کپه ای و مجتمع  هستند ,  با تراکم 10 تا 60 سن در هر متر مربع .کوهستانهای مخصوص زمستا نگذرانی آفت معمولا در
حدود 10 تا 20 کیلو متر از مزارع گندم فاصله دارند .اگر چه حشره می تواند تا مسافت  150
کیلومتری دورتر نیز پرواز کند و در بهار سن های بالغ زمستانگذران به پایین به سمت مزارع مهاجرت می کنند . مهاجرت می تواند متناوب صورت گیرد و حد اکثر در طول یک ماه کامل شود. بعد از تغذیه جفت گیری صورت می گیرد و سپس تخمریزی انجام می شود   , با  تکمیل سن پورگی و در نهایت ظهور حشره کامل نسل جدید یک نسل کامل تشکیل می شود .
*قابل ذکر است که اولین پیشتازها در اولین فرودها معمولا حشرات نر هستند

سیکل زندگی :
تخم ها در دسته های کوچک , معمولا 14 تایی روی برگهای گیاه در مناطق آلوده  گذاشته می شود . دوره رشد و نمو تخم ها که در eurygaster spp سبز رنگ هستند در شرایط مزارع و
در دمای 20 درجه سانتی گراد حدودا 9 تا 10 روز طول می کشد .بعد از تفرخ تخمها پوره ها
قبل از آنکه  به سمت  خوشه ها پراکنده شوند به  صورت دسته جمعی  در اطراف  پوسته های تخمشان باقی می مانند .  قبل از تبدیل شدن  به حشره کامل پوره ها  5  بار پوست اندازی  می کنند  و 4  سن پورگی هر  کدام حدود  4  روز طول می کشد و در حالیکه آخرین مرحله  رشد طولانی تر بوده  و در حدود 10 تا 11 روز به طول می انجامد . مراحل رشد و نمو از تخم  تا
حشره کامل حداقل 35 تا 37 روز و حداکثر 50 تا 60 روز بوده که بستگی به 2 فاکتور دارد:
1- دسترسی به غذا
2- شرایط آب و هوایی

تغذیه حشره:
پوره ها بیشتر عمرشان را روی ساقه  و خوشه غلات  سپری می کنند و در صو رت  گر می هوا قادرند  تغذیه خود را در طول شب انجام دهند .  با این وجود در طول گرمای  روز بیشتر
پوره ها در جستجوی پناهگاهی در برگهای پایین و یا در خاک هستند . 5 مرحله پورگی وجود دارد و سن های بالغ نسل جدید به بیشترین وزن نیاز دارند چرا که بقای انها در آینده بستگی به
ذخایر چربی دارد که انباشته اند .
در سنین آخر پوره ها تحرک کمتری دارند و اغلب به مدت  چند  ساعت بی حر کت باقی  می مانند در این مرحله اگر گندم ها زود برداشت شده باشند ,  این حشرات قادر نخواهند بود که به میزان کافی ذخیره چربی در بدنشان بسازند و این مسئله در بقاء آنها در آینده تاثیرزیادی دارد.

تغییرات جمعیت :
جمعیت سن گندم بوسیله :
- عوامل زنده: شامل شکارچی ها و پارازیتها
- عوامل غیر زنده: شامل عوامل اقلیمی , عملیات کشاورزی , و کاربرد آفتکش ها تنظیم می شود.
عوامل زنده:
سن های غلات اگر چه مورد حمله تعداد کثیری قرار می گیرند ولی در این میان شکارچیان  بند پا مانند عنکبوتها , سوسکها از خانواده carabidae  و مگس های    tachinid کلیدی تر هستند .اگر چه حشرات شکارچی دیگری مثل زنبورها, سن های nabidae و بالتوری ها نیز
می توانند تحت شرایط خاصی مهم باشند .  سن های  گندم  همچنین  مورد حمله  پارازیتهای اختصاصی تر قرار می گیرند گه مهمترین انها از  ( Hymenoptera )   بوده و تخم سن را پارازیته می کند و عوامل زنده دیگر شامل نماتد ها و میکروارگانیسم ها هستند که درمورده
آنها مطالعات و شواهد کمتری وجود دارد .

عوامل غیر زنده در کنترل جمعیت سن گندم:
1) اقلیم و هوا ( محیط )
به عوامل مختلفی مثل در دست بودن یا نبودن غذا , شرایط اقلیمی ,  کاربر د حشره کش ها  و
غیره به عنوان عوامل غیر زنده موثر بر دینامیسم جمعیت افت اشاره کرده اند.
الف – غذا
نا کافی بودن غذا اغلب می تواند عامل اصلی مرگ ومیر باشد .این رخداد در طول طغیانهای بزرگ و یا بعد از آن روی می دهد .  یعنی وقتی که سن های مادر مزارع گندم ر ا قبل از آن که گندم به خوشه بنشیند از بین می برند . بنابراین پوره ها قبل از بلوغ به دلیل عدم وجود غذا و یا عدم توانایی در ذخیره کردن چربی کامل در مراحل زمستانگذرانی می میرند .
ب – شرایط اقلیمی :
در بهار شرایط اقلیمی  بسیار مهم است چرا که اگر هوا سرد و مرطوب باشد مانعی جدی برای تولید مثل و بقای پوره ها ی  جوان محسوب می شود .
اگر غذای فراوان وجود داشته باشد و هوا مطلوب باشد این حشرات می توانند ذخایر چربی مورد نیاز خود را در طول 10 روز و یا کمی بیشتر انباشته نمایند   , با این وجود بارانهای سنگین می تواند تغذیه را کم کند یا مانع آن شود. این ذخایر چربی است که تعیین می کند چه
مسافتی را حشره می تواند به نواحی  زمستانگزرانی  مناسبتری مهاجرت کند و یا چه مدت   می تواند در اماکن تابستان گذران یا زمستان گذران زنده  بماند .  گفتنی است  که   سن گندم
یک حشره گرما وآفتاب دوست است و تمام مراحل زیستی  از قبیل مهاجرت  بهاره ,   بلوغ جنسی , تغذیه , تخمریزی , تفرخ تخمها و رشد و نمو پورگی و... اگر هوای گرم و مرطوب
و بادهای شدید وجود نداشته باشد با موفقیت بیشتری روی می دهد .  هوای نمناک  و بادهای شدید اثر نا مطلوب بر رشد و نمو جمعیت و در نتیجه بقای آنها دارد .
 ج – دما:
مطالعات در مورد واکنش  سن گندم  به  درجه  حرارت  نشان داده است  که  بسته  به حالت فیزیولوپیکی حشره از درجه حرارت 6 تا 25 درجه سیلیسیوس بصورت افزایشی  فعال  می شوند و بین 25 تا 37 درجه فعالیتشان کاهش می یابد و این در حالی است که در فاصله   37 تا  48  درجه  افزایش  فعالیت  مجدد  وجود  دارد  که به  این مقطع فعالیت  بیماریزایی   یا
Pathologic  activity    )  ) گویند . بعد از این مرحله و در درجه حرارت  حدود   5/49
درجه سیلیسیوس حشره می میرد . در نواحی ایران سن گندم حداکثر دمای 30 درجه و حداقل
دمای5/2- تا  3 -  درجه سانتی گراد را می تواند تحمل کند .
د –آب , باران و رطوبت نسبی :
حشره کامل نسل جدید می تواند بر روی گندم خشک تغذیه کرده و  آب  مورد  نیاز خود را به
صورت آب آزاد یا از طریق شیره گیاهی تا مین کند .  در صورت وجود غذا و عدم وجود آب
حشره 9 تا 10 روز بعد می میرد . گفتنی است که بارانهای سنگین مرگ و میر تخم ها و پوره
ها را افزایش می دهد .
ه – باد:
وقتی سن های با لغ برای  پرواز آماده شدند  و  در عین حال شرایط د ر مزارع  مناسب باشد  آنها شروع به پرواز مهاجرتی می کنند , باید توجه کرد که اکثریت سن ها شروع به پرواز در جهت  باد  می کنند  و اگر این جهت انها را به نواحی  مساعد  ببر  (  کوهستانها در مهاجرت تابستانی و دشتهای زیر کشت در بهار ) پرواز موفقیت امیز خواهد بود . در غیر این صورت
مرگ ومیر زیادی در نتیجه این پروازها حادث می شود که دلیلی است بر ضرورت مهاجرت آفت

پیشگیری و کنترل :
به منظور پیشگیری و کنترل سن گندم از کاربرد مداوم  آفت کش ها در بلند  مدت  می بایست خوداری کرد . در اغلب آفات مثل  حشرات  –  کنه ها-  نماتدها  و  بیماری ها و علفهای هرز ثابت شده است که یک مدریت تلفیقی ,  شامل بکارگیری عملیات زراعی و  کنترل بیولوزیکی
می باشد .  آفت کش ها فقط  زمانی  به  کار  گرفته  می شوند که سایر روشهای کنترل  نتواند جمعیت آفت را به زیر سطح زیان اقتصادی پایین بیاورد .  بهترین  روش  برای  کنترل  آفت روشی است که بتواند بر مبنای  محاسبات اقتصادی قابل دوام  و بی خطر برای محیط  زیست
باشد .
1- کنترل زراعی:
این روش ها شامل مجموعه اقداماتی است که می تواند از طغیانهای جدی سن گندم بدون نیاز به کاربرد آفت کش جلوگیری کند و غالبا نقش پیشگیری دارند ,متنند:
- برداشت زود هنگام
- زود کاشتن ویا کاشت واریاته های مقاوم تر
- وجین کردن کامل علفهای هرز در تمام طول فصل
- تناوب کشت با محصولاتی غیر از غلات
- به زراعی در کشت غلات که باعث می شود گیاه بهترین رشد ونمو را داشته و در نتیجه زودتر برداشت شود .
2- کنترل بیولوزیکی :
به   دلیل اثرات  فوری و آشکار بسیاری از آفت کش ها ی در دسترس  ,   استراتزی  مبارزه بیولوزیک  در مقایسه با مزایای روش های شیمیایی کاملا مورد غفلت قرار گرفته است .
3 – کنترل شیمیایی :
به صورت کلی همه آفت کش ها اثر مرگ ومیر لازم روی سن گندم را دارند ولی کاربرد آفت
کشها همیشه با عث کاهش جمعیت سن  گندم نمی شود . از سم هایی  که برای  کنترل  این آفت استفاده می شود می توان پیرتروئیدهای مصنوعی  ما نند  دلتامترین  (   دسیس-  دلتا مترین و دلتارین ) به دلیل سمیت کم برای  پستانداران به  کار گرفته می شود  و  نیز از  آفت کش های متداول دیگر می توان  هیدروکربنهای کلره,   و ارگانوفسفاتها  مرگ ومیر بالا برای  سن گندم دارند .
باید دقت شود  که  اگر  کاربرد  سموم در زمان  مناسب از  نظر شرایط  آب و هوایی صورت نگیرد اثرات لازم را نخواهد داشت و سم پاشی باید تکرار شود .
به طور کلی حشرات کوچکتر خیلی راحتر توسط  یک  حشره کش  کشته  می شوند  ,  بهترین
زمان سم پاشی در سن های غلات به خصوص سن گندم وقتی است که پوره های جوان شروع به تفرخ می کنند . باید توجه کرد که سن های بالغ زمستان گذران در صورت داشتن تراکم بالا
باید قبل از جفتگیری کنترل شوند .

کشت روی لام

در یک پلیت خالی استریل مقداری از محیط سابرودکستروز آگار ریخته و بگذارید تا منعقد شود . بعد با استفاده از اسکالپر استریل مقداری از محیط به ابعاد یک سانتیمتر مربع بریده و با رعایت موازین استریل آنرا روی لام قرار دهید (می توانید لام را چند بار از روی شعله عبور داده تا استریل شود) . بعد از اینکه آگار را کاملا در مرکز لام قرار دادید آنرا روی لوله "یو" شکل که درون یک پلیت شیشه ای بزرگ است بصورت افقی قرار دهید . بعد با استفاده از آنس استریل ، کپک را در 4 نقطه از محیط روی لام تلقیح کنید (مطابق شکل) .

یک لامل برداشته و در حالیکه آنرا با یک پنش گرفته اید آنرا داخل ظرق الکل فروکرده  ، بعد ازچکیدن تمام الکل از روی آن ، یک بار با سرعت لامل را از میان شعله عبور دهید تا باقیمانده الکل بسوزد و استریل سازی لامل کامل گردد.حالا می توانید لامل سترون شده را روی قطعه آگار تلقیح شده قراردهید.

بعضی از ریسه ها بعد از رشد از آگار خارج شده و به قسمت زیرین لامل می چسبد بطوریکه به آسانی زیر میکروسکوپ دیده می شوند.

برای جلوگیری از خشک شدن قطعات آگار در طول مدت انکوباسیون حدود 10 سی سی آب مقطر استریل را در داخل پلیت بریزید و مواظب باشید تا آب روی قطعه آگار یا لام و لامل نریزد و درب پلیت را ببندید. پلیت رت بمدت یک هفته در دمای اطاق قرار دهید در صورت تبخیر آب داخل پلیت می توانید مجددا آب به آن اضافه کنید .

بعد از انکوباسیون می توانید لامل را جدا کرده  بعد دو قطره از لاکتوفنل – کاتن بلو را روی لام منیز دیگری ریخته و لامل را با کپکی که به آن چسبیده روی لام قرار داده و ساختمان ریسه های به آن چسبیده را مطالعه کنید.

کلینیک 1

 

شرح  خلاصه خدمات کلینیکهای گیاهپزشکی 

1- نظارت و هدایت اجرای بهینه روشهای کنترل آفات ، بیماریها و علف های هرز در قالب مدیریت تلفیقی کنترل آفات ( اگروتکنیکی ، بیولوژیک ، شیمیایی و ...)

2- جلوگیری از سمپاشی های بی رویه و غیر موثر از طریق انتقال اطلاعات فنی کاربردی و بموقع براساس بیولوژی آفات بیماریها و علفهای هرز .

3- بازدید مداوم و مستمر از مزارع / باغات گلخانه های تحت پوشش به منظور جمع آوری اطلاعات تحلیل و توصیه عملیات اجرایی کنترل آفات با اولویت کنترل بیولوژیک و غیر شیمیایی

4- عقد قرارداد های سالیانه با کشاورزان و باغداران جهت تدوین برنامه مدیریت تلفیقی کنترل آفات 

5- پیش آگاهی مراقبت و ثبت وضعیت بیولوژی آفات نمونه برداری از تراکم آفات ، بیماری ها و علف های هرز ، بررسی تغییرات جمعیت آفات و عوامل بیماریزای گیاهی با استفاده از انواع تله ها جلب کننده و سایر روش های نمونه برداری به منظور تعیین زمان مناسب کنترل 

6- ارتباط مستقیم و مستمر با کشاورزان (بهره برداران )  ارائه آموزشهای عملی لازم به آنان و توجیه برنامه ها در جهت مشارکت هر چه بیشتر کشاورزان و هدایت و نظارت بر اجرای بهینه عملیات کنترل آفات .

7- ارتباط مستقیم با سایر نهادهای مرتبط و دادن آگاهی لازم جهت جلب  مشارکت هر چه بیشتر آنان در انجام توصیه های و دستور العمل های صادره از سوی سازمان حفظ نباتات در راستای توسعه کنترل غیر شیمیائی و بیولوژیک

8-ردیابی ، شناسائی و اعلام به موقع محل های آلوده به آفات در محدوده تعین شده در قالب دستور العمل و نشریه های ترویجی به بهره برداران ، مراکز خدمات و.......

9-تعیین ، برآورد و اعلام نوع عوامل مفید کنترل بیولوژیک مورد نیاز برای کنترل آفات مهم محصولات

10-نظارت بر استفاده از عوامل مفید کنترل بیولوژیک در نوبت های مختلف

11-بررسی علایم ظاعری کمبود و بیش بود مواد غذائی و کودی

12-توصیه تغذیه ای کودی برای رفع نیازهای غذایی محصولات تحت نظارت

13- نظارت بر مصرف کود و مواد غذائی

14-نظارت ، ارزیابی و اعلائم نتایج و کارائی عملیات انجام شده

15- برگزاری کلاس های آموزشی

کلینیک

ایجاد کلینیک گیاه پزشکی راهی به سوی مصرف بهینه سم در کشاورزی

خسارت های نابود کننده آفات و بیماری های گیاهی در طول قرون و اعصار موجب قحطی های هولناک و مرگ گروه گروه انسان ها بوده است. قحطی های عظیم سال های 1845-1849 در ایرلند، زیان ناشی از حملات دسته های ملخ صحرایی و مراکشی و سن خوارگی های پی در پی چنان سنگین و غیر قابل جبران بوده که بعد از گذشت یک قرن هنوز در حافظه تاریخ ثبت شده است.

مسلما اغراق نخواهد بود اگر سنگینی مسئولیت گیاهپزشکان را در سلامت و بقای انسان ها با پزشکان و پزشکی همسنگ و همتراز بدانیم. دانش گیاهپزشکی امروزه مسئولیت سنگین حفاظت از قوت بیش از 6 میلیارد انسان را در سراسر این کره خاکی برعهده دارد.
 یکی از بهترین راه حل های ممکن در جهت ایجاد ساختاری متناسب با مشکلات و مسایل گیاهپزشکی تاسیس کلینیک گیاهپزشکی می باشد. نحوه تاسیس کلینیک ها چیزی فراتر از یک دستورالعمل را می طلبد. این کار نیازمند قوانینی است که از صحن مجلس جمهوری اسلامی بیرون بیاید. در زمینه گیاهپزشکی، فرهنگ و اطلاع مردم ضعیف بوده و خدمات در بخش کشاورزی رایگان است ضمن این که کار نیز فصلی می باشد، در این صورت آیا کلینیک های خصوصی گیاهپزشکی با توجه با سرمایه بالایی که برای شروع کار نیاز دارند می توانند توجیه اقتصادی داشته باشند و به عنوان یک تجربه موفق عرض اندام کنند؟
می توان گفت گیاهپزشکی گستره وسیعی از فعالیت های گوناگون می باشد که شاید بهره برداری بهینه از منابع و کاهش خسات یکی از فاکتورهای مهم آن باشد. امروزه نقش کلینیک ها در کشاورزی انکار ناپذیر بوده و یک مزرعه موفق حتما بایست از دانش فارغ التحصیلان گیاهپزشک بهره جوید. کلینیک گیاهپزشکی شامل مجموعه ای از کارشناسان مجرب و متعهد در گرایش های مختلف کشاورزی خصوصا گیاهپزشکی می باشد که با مجوز رسمی از وزارت جهاد کشاورزی و تایید سازمان حفظ نباتات با تشخیص و کنترل آفات و بیماری های گیاهی ، هم چنین ارائه توصیه های فنی لازم در زمینه نگهداری صحیح باغات، مزارع، نهالستان ها و گلخانه های سزی و صیفی جات به کشاورزان، باغداران و... یاری می رساند. 

اهداف کلی کلینیک ها را می توان در چند راستا بیان نمود.

1- تشخیص آفات و بیماری های گیاهی و ارائه توصیه های فنی مناسب جهت کنترل عوامل خسارت زا در بهترین زمان با کمترین هزینه

2- تشویق و ترغیب کشاورزان جهت اجرای تناوب زراعی، عملیات به زراعی، استفاده از روش های کنترل بیولوژیک مناسب و روش های صحیح زراعی و باغی در تمام مراحل کاشت، داشت و برداشت و نگهداری محصولات انباری

3- شناسایی و ترویج ارقام گیاهی مناسب و مقاوم به آفات و بیماری های منطقه

4- کاهش مصرف بی رویه سموم و ترویج روش های کنترل
از آنجایی که استفاده از کود مناسب ،زمان و نحوه آبیاری صحیح در دفع علفهای هرز و پیشگیری از شیوع بسیاری از بیماریها و آفات موثر است و باعث افزایش مقاومت گیاه می شود حضورکارشناسان مربوطه کمک شایانی به بهبود عملکرد و افزایش تولید کشاورزان خواهد داشت

ترغیب و آگاهی یافتن کشاورزان از رعایت اصول بهداشتی وتوجه کشاورزان به این موضوع هزینه پیشگیری کمتر از هزینه درمان است

بازدیداز مزارع کشاورزهای متقاضی و بررسی نمونه های برداشتی برای ارائه مناسب ترین روشهای مبارزه

استفاده از روشهای کنترل بیولوژیک مناسب ومعرفی این روشها به کشاورزان جهت پیشگیری از مصرف بی رویه سموم شیمیایی و حفظ محیط زیست

معرفی سیستم های نوین و صحیح سمپاشی به کشاورزان و باغداران جهت افزایش کارآیی وکاهش هزینه کشاورز

شناسایی وترویج پایه های مناسب منطقه و مقاوم به آفات و بیماریها

 شناسایی بهترین زمان جهت مبارزه با آفات و بیماریها

 معرفی و ترویج روشهای صحیح زراعی و باغی در تمام مراحل کاشت،داشت ،برداشت ونگهداری محصولات انباری

از همه مهمتر ایجاد اشتغال جهت فارغ التحصیلان رشته گیاهپزشکی در کشور

 

محیط کشت

محیط های کشت

برای تهیه ی اسلاید از میکروارگانیسم ها باید ابتدا آنها را کشت دهیم.در آزمایشگاه بیماری شناسی گیاهی این کار را در محیط کشت انجام می دهیم.

انواع محیط های کشت:

الف)محیط کشت عمومی:اجازه رشد به همه نوع میکروارگانیسمی را می دهد.

ب)محیط کشت نیمه اختصاصی:اجازه رشد به یک گروه یا گونه ای خاص از میکرو ارگانیسم ها را می دهد.

ج)محیط کشت اختصاصی:فقط اجازه رشد به میکرو ارگانیسم خاص و مورد نظر ما را می دهد و بقیه توسط آنتی بیوتیک ها از بین می روند.

د)محیط کشت افتراقی:میکرو ارگانیسم های خاص و مورد نظر ما به رنگی خاص در محیط کشت قابل مشاهده هستند.

SMA

این محیط کشت تشکیل شده از نمک ،مالت و آگار

نمک: 75 گرم

مالت:30 گرم

آگار: 18 گرم

این محیط کشت یک محیط کشت جامد، نیمه اختصاصی و طبیعی به حساب می آید.

WA

این محیط کشت از آب و آگار تشکیل شده و یک محیط کشت جامد، عمومی و مصنوعی به حساب می آید.

PDA

این محیط کشت تشکیل شده از عصاره سیب زمینی، دکستروز و آگار

عصاره سیب زمینی: 200 گرم

دکستروز: 20 گرم

آگار: 18 گرم

شرح کار به صورت زیر است:

محيط كشت دكستروز(یک گلوکز راست گردان) آگار (Dextrose Agar)  از جمله محيط كشت­هاي عمومي، مصنوعی و جامد هستند كه در آزمايشگاه بيماري‌شناسي از آن‌ها استفاده مي­شود. معمولاً براي تهيه محيط كشت سيب زميني دكستروز آگار (Dextrose Agar) ،200 گرم سيب‌زميني تازه پوست كنده را به چهار قسمت مي‌كنيم. و در يك "ماهي تابه" مدت 20 دقيقه روي اجاق گاز مي­گذاريم تا كاملاً بجوشد. زماني كه كاملاً پخته شدند عصاره آن را به وسيله پارچه­اي مي‌گيرم بطوريكه زلال و پاك باشد و هيچ نشاسته­اي (Starch) در آن وارد نشود.. در زمان عصاره­گيري به هيچ وجه سيب زميني پخته را له نمي­كنيم تا محلول زلال باشد. در محلول به دست آمده 20 گرم دكستروز كه مثل شكر است اضافه مي كنيم و به آرامي بهم مي‌زنيم. سپس آن را روي چراغ الكلي يا اجاق گاز قرار مي­دهيم تا كاملاً حل شود. بعد از اين 20 گرم آگار (Agar) به آن اضافه مي­كنيم (آگار يا آگار- آگار Agar-Agar، پلي ‌ساكاريدي است كه از يك نوع جلبك دريايي بدست مي‌آيد، اين ماده با آب شكل لرزانك بخود مي‌گيرد و  براي سفت كردن محيط‌هاي كشت ميكروبي بكار مي‌رود). و پس از بهم زدن آن را به مدت 2 دقيقه روي اجاق گاز قرار مي­دهيم تا كاملاً حل شود بدون اينكه حبابي ايجاد شود زيرا اگر آگار- آگار زياد گرم شود باز نمي­شود. و براي اينكه به آرامي باز شود يك درب پنبه­اي را روي آن مي­گذاريم و حجم اين محيط كشت را به وسيله آب داغ به يك ليتر مي­رسانيم. آنگاه آن را در اتوكلاو به مدت ۱۵ دقيقه در دماي C °121  و فشار يك و نيم كيلوگرم بر سانتي‌متر مربع استريل مي­كنيم. سپس وقتي كه درجه حرارت تقريباً C °45 شد و فشار به صفر درجه رسيد آن را از آتوكلو خارج مي­كنيم، و آن را در روي چراغ الكلي قرار مي­دهيم. وقتي كه محيط كشت استريل شد تقريباً 45 درجه گرما دارد و به وسيله دست مي‌توانيم اين را حدس بزنيم. البته بهتر است به وسيله بناگوش گرماي آن را تخمين بزنيم زيرا لطيف و نازك و حساس است و بنابراين به درستي گرماي آن متوجه مي­شويم. بعد محيط كشت را در كنار چراغ الكلي در پتري ديش (Petri dish) مي‌ريزيم.

سن 5

مبارزه بیولوژیک با آفات گندم

۰۹ فروردين ۱۳۸۷

پژمان حیدری

مقدمه
امروزه با استفاده گسترده از مواد شیمیایی در باغات و مزارع که منجر به ریشه کن شدن نسل موجودات و عوامل بیماری زا میشود بیم این است که حشرات ومیکرو ارگانیسمهای مفید نیز برای همیشه از بین بروند. این در حالی است که واژه مفید و غیر مفید را ما انسانها بر حسب نیاز های مصرفی خود ابداع کرده ایم .اعتقاد بسیاری از دانشمندان این است که تنوع زیستی بیشتر بین موجودات برابر است با سلامتی بیشتر محیط زیست.

کنترل بیولوژیک
کنترل بیو لوژیک عبارت است از استفاده از یک عامل بیماریزا یا یک حشره به منظور کاهش خسارت ناشی از یک نوع آفت هدف از کنترل بیولوژیکی اداره کردن آفت و محیط زیست آن در مسیری که جمعیت آفت زیر آستانه اقتصادی بماند است. در حقیقت این روشی است که با عکس العمل محیطی بین موجودات زنده آفات را کنترل می کند. یکی از عوامل مهم برای شروع کار کنترل بیولوژیک آشنایی با مراحل مختلف رشد آفات و شناسایی مرحله ای است که آنها بیشترین خسارت را به گیاهان وارد می کنند.موجودات زنده ای که بیشتر برای کنترل بیولوژیک استفاده می شوندعبارتند از انگل ها، شکارچی ها، پاتوژن ها و خورنده علف های هرز(Weed feeder)

کنترل بیولوژیک از دیدگاه اقتصادی
کنترل بیولوژیک از نظر اقتصادی روشی بهینه است. حتی در صورت عدم موفقیت کامل در مزرعه نسبت سود به هزینه B/C در این روش 11:1 است. بر اساس یک مطالعه تخمین زده می شود که در این روش برنامه های با موفقیت کامل در ازای یک واحد سرمایه 32 واحد سود را باز می گردانند.( 32:1) B/C این درحالی است که در تحقیق مشابهی نسبت سود به سرمایه در کنترل شیمیایی آفات فقط 5/2 به 1 است.  

کنترل بیولوژیک با استفاده از حشرات
برای شروع این روش باید از روش زندگی حشرات یعنی انگل یا شکارچی بودن، سیکل زندگی و مکان هایی که آنها برای زندگی ترجیح می دهند مطلع باشیم .  

پارازیت و پارازیتوئید
شکارچی ها (پارازیتوئید) مستقیما حمله میکنند و قربانی خود را می بلعند در حالی که انگل ها (پارازیت ها) در روی بدن حشره دیگر تخم گذاری می کنند و هنگامی که لارو ها از تخم بیرون آمدند از اندام های داخلی بدن حشره میزبان تغذیه می کنند.
ائوفاژها ( تخم خوارها )
پارازيتوئيدهاي تخم خوار (ائوفاژها) معمولا به دلايل زير در مبارزه بيولوژيكي مورد توجه قرار گرفته اند:
• نسل جديد آفت را قبل از اينكه به محصول آسيب برساند از بين مي برند.
• براي انسان و حشرات ديگر مضر نيستند
• با قيمت و هزينه كمتري مي توان آنها را تكثير و توليد انبوه كرد به عبارتي اقتصادی اند.
• آنها مي توانند بيشتر از يك سال در دوره دياپوز ذخيره سرمايي داشته باشند. با استفاده از جانشين كردن ميزبانهايی كه تكثيرشان آسان است تكثير نمود مثل Graphosoma semipunctata.
نکته:در يك روش مبارزه بيولوژيكي انتخاب گونه هاي مناسبي كه به خوبي با آفت و محيط زيست آن سازگاري پيدا كرده باشد بسيار مهم و با اهميت است و احتياج به مطالعات سيستماتيكي و دقيقي بر روي مكان اصلي مبارزه و مناطقي كه گونه بيولوژيك در آنجا كشت شده است دارد. رها سازي دشمنان طبيعي زماني مي تواند موفقيت آميز باشد كه در ابتدا محيط كشت را خالص سازي كرده باشيم (مثل محيط كشت ائوفاژها). ائوفاژها مي بايستي قادر باشند كه آفت را تشخيص داده و در يك سطح مزرعه پخش شوند.

انتخاب ائوفاژها
در انتخاب ائوفاژهاي تخصصي موارد ذيل بايد رعايت شود:
 زودرس بودن ائوفاژها حساسيت بويايي آنها محل و جايگاه طبيعي آنها براي زيستن  طول دوره تخم گذاري آنها مراحل تكويني ورشدي ائوفاژهابراي مطالعه موارد ذكر شده بالا مي توان با استفاده از جمع آوري دسته تخم هاي آفات (كه بصورت طبيعي تخم گذاري شده باشد) و قرار دادن اين دسته تخم ها در بيوتيپ هاي (محيط هاي زيستي) مختلف كه در اين صورت با بررسي ميزان تاثير ائوفاژ ها بر روي تخم ها، ائوفاژ مناسب و تخصصي را مي توان انتخاب نمود.
راست بالان زیان آور گندم
ملخ مراكشی                                                  Dociostaurus maroccanus
ملخ صحرايی                                                            Schistocerca gregaria
ملخ آسيايی                                                                 Locusta migratoria

دشمنان طبیعی راست بالان زیان آور گندم
پرندگان مخـتلف از شـكارگران عمومي ملـخ ها به شمار مي آيند. لارو چند گونه از سوسك های جنس Meloe و چند گونه از سوسك های جنس Mylabris گزارش شده اند كه از تخم ملخ ها تغذيه مي كنند. زنبورScelio flavibabis M. از پارازيتوئيد های مهم تخم ملخ ها به شمار مي آيد(خواجه زاده، 1381) و گونه هايي از مگس هاي Tachinidae نيز گزارش شده اند كه پارازيتوئيد پوره ها و حشرات كامل ملخ ها هستند.
سن گندم
گسترش و طغيان سن گندم در اثر تخريب مراتع به عنوان زيستگاه هاي دائمي اين حشره و تبديل آنها به اراضي ديم كم بازده و فراهم آوردن بستر زيست مناسب تر براي تغذيه و توليد مثل آن، مثال خوبي براي نشان دادن چگونگي ايجاد يك آفت در اثر تغيير اكوسيستم توسط انسان است.
دشمنان طبیعی Eurygaster integriceps
سن گندم دشمنان طبيعي فراواني دارد و در بين آنها زنبورهاي پارازيتوئيد تخم و مگس هاي پارازيتوئيد سن گندم از نظر كاهش جمعيت اين آفت از اهميت بيشتري برخوردارند
مهم ترين گونه هاي زنبورهاي پارازيتوئيد تخم سن گندم به خانوادة Scelionidae  وجنس Trissolcus تعلق دارند و مهم ترين   گونه هاي آن به شرح زيرمي باشند
v   Trissolcus grandis
v    Trissolcus semistriatus
v    Trissolcus vassilievi
v    Trissolcus rufiventris
v    Trissolcus basalis 

در بين گونه هاي فوق  T. grandis گونة غالب اين زنبورها در اكثر مناطق كشور مي باشد. ميزان پارازيتيسم تخم توسط اين زنبورها از منطقه اي به منطقة ديگر متفاوت است و در اكثر مناطق كشور اين زنبورها يكي از عوامل كليدي كاهش جمعيت سن گندم به شمار مي آيند. اين زنبورها بيشتر در زير پوستك درختان ميوة سردسيري زمستان گذراني مي كنند و قبل از ورود به مزارع از شهد گل هاي اين درختان تغذيه مي كنند(رجبي، 1379). جلوگيري از سمپاشي هاي بي رويه و ايجاد تنوع در اكوسيستم هاي زراعي از طريق ايجاد باغ و يا كاشت درختاني مثل بيد و بادام و غيره در كنار نهر هاي حاشية مزارع، روشي مناسبي براي حفظ و حمايت اين زنبورها و افزايش كارايي آنها است.
كنترل بيولوژيكي سن گندم با استفاده از پرورش انبوه زنبورهاي پارازيتوئيد تخم طي سال هاي (43-1325) در ورامين و اصفهان صورت گرفته است(زمردي،1340 و زمردي، 1371). دياپوز اجباري سن گندم و عدم امكان پرورش انبوه آن براي تكثير زنبورها، عدم اطلاع دقيق از بيواكولوژي اين زنبورها و گرايش به سمت استفاده از سموم شيميايي به دليل سهولت كاربرد و كم اطلاع بودن از اثرات جانبي مصرف اين سموم، كنترل بيولوژيكي سن گندم با استفاده از اين عوامل متوقف  شد.

مگس های پارازیتویید سن گندم
دسته دوم دشمنان طبيعي سن گندم كه از اهميت زيادي برخوردارند، مگس هاي پارازيتوئيد سن گندم هستند كه به خانواده Tachinidae تعلق دارند. اين مگس ها پوره هاي سنين 4 و 5 و سن هاي بالغ را پارازيته مي كنند و ميزان پارازيتيسم آنها با توجه به شرايط منطقه از 2-25 درصد (در موارد استثنايي تا 40 درصد) گزارش شده است. اسامي علمي گونه هاي مهم مگس هاي پارازيتوئيد سن گندم در زير آمده است:
Heliozeta helluo
 Phasis subcoleoptrata
 Ectophasia crassipenis
 Elomyia lateralis  
Ectophasia oblonga
در اكثر مناطق كشور گونه H. helluo گونة غالب مي باشد.

 اين مگس ها پارازيتوئيد داخلي هستند و سيستم تنفسي خود را به  سيستم تنفسي ميزبان وصل مي كنند

حشرات كامل اين مگس ها برروي گياهان شهد داري مثل ازمك ،گشنيز، برخي ديگراز گياهان مرتعي و علف هاي هرز حاشية مزارع تغذيه مي كنند و با تغذيه از اين گياهان ميزان تخم ريزي آنها افزايش مي يابد. بالا بردن كارايي اين مگس ها از طريق ايجاد تنوع در اكوسيستم هاي زراعي،  و حفظ و حمايت آنها از طريق جلوگيري از سمپاشي هاي بي رويه از مواردي است كه در برنامة مديريت كنترل سن گندم مي بايست به آنها توجه كرد.
چند جدايه از قارچ بيماري زاي Beauveria bassiana Vuill.  از سن گندم جداسازي شده است و بررسي هايي در رابطه با حساسيت مراحل مختلف رشدي سن گندم در برابر اين قارچ صورت گرفته است.
برداشت سريع گندم يكي ديگر از روش هاي توصيه شده براي كاهش جمعيت و خسارت سن گندم است. طبق بررسي هاي رجبي(1372) سن هاي نسل جديد به هنگام ظهور حدود 70 ميلي گرم وزن دارند و در زمان رسيدن محصول، وزن آنها به 113 ميلي گرم و در زمان مهاجرت آنها به پناهگاه هاي زمستانه وزن آنها به 130-150 ميلي گرم مي رسد. از طرفي قسمت اعظم سن زدگي دانه ها توسط سن هاي نسل جديد ايجاد مي شود و بيشترچربي ذخيره شده در بدن سن ها، حاصل تغذية آنها در اين دوره است. برداشت سريع گندم ضمن ايجاد تلفات در جمعيت پوره هايي كه در مرحلة رسيدن گندم  كامل نشده اند، كاهش سن زدگي، كاهش وزن سن ها و در نتيجه تلفات بيشتر آنها در پناهگاه هاي زمستانه را به همراه خواهد داشت.
شته روسی گندم Diuraphis noxia
گونه هاي مختلفي ازجنس هايCoccinella,Scymnus Hippodomia ,Adalia  ازخانوادهCoccinellidae  جمع آوري و شناسايي شده اند كه در كاهش جمعيت شته هاي غلات نقش موثري دارند. در بين بالتوري هاي خانوادة Chrysopidae گونه هايي از جنس Chrysoperla خصوصآ Chrysoperla carnea در كنترل طبيعي شته هاي غلات اهميت دارند. لارو گونه هاي مختلفي از مگس هاي Syrphidae  از شكارگرهاي خوب شته هاي غلات به شمار  مي آيند. در بين زنبورهاي پارازيتوئيد شته هاي غلات گونه هايي از جنس Aphelinus از خانواده Aphelinidaeو گونه هايي از جنس هاي Aphidius Diaertiella,Ephedrus  ,Lysiphlebus  و Praon جمع آوري و شناسايی شده اند
سوسک سیاه گندم zabrus tenebrioides
مورچه ها به عنوان يكي از شكارگرهاي مهم تخم و لاروهاي ريز اين آفت هستند. سوسكي از خانوادة Carabidae  نيز شكارگر لاروهاي درشت و شفيره هاي آن بوده و كلاغ ها و ديگر پرندگان نيز به هنگام شخم زدن خاك از لاروها و سوسك هاي باقيمانده در زمين تغذيه مي كنند.
زنبور ساقه خوار گندم Cephus pygmaeus
زنبورهاي پارازيتوئيدي از جنس Aprostocetus  از خانواده Eulophidae  و Elachertus  از خانواده Chalcididae جمع آوري شده اند كه لاروهاي آن را پارازيته مي كنند و در كاهش جمعيت آن موثرند.
پروتئین های حشره کشB.t و نحوه ی عمل آنها
Bacillus thuringiensis   یک باکتری بیماری زا در حشرات است که عنصر فعال برخی حشره کش ها را تشکیل می دهد. این باکتری گرم مثبت و خاکزی به عرض 1.2-1 و طول 4-3 میکرون با اسپور نیمه انتهایی و بیضی شکل می باشد . این باکتری همزمان با تشکیل اسپور در داخل اسپورانژیوم تولید بلور های سمی (Cry=crystal) می کند. این باکتری برای رشد به نور نیاز ندارد این باکتری در بسیاری از محیط های کشت ساده ی آزمایشگاهی مانند محلول آبگوشت (Nutrient broth ) در شرایط هوازی ودر دمای بین 15 تا 40 درجه سانتی گراد اپتیمم 30 درجه سانتی گراد به راحتی رشد می کند. این باکتری چندین توکسین تولید می کند که شامل:
 1- آلفا اگزو توکسین: این سم علاوه بر حشرات برای موش و دیگر مهره داران سمی می باشد
 2- بتا اگزوتوکسین: در برخی نژاد های این باکتری تولید شده وبر روی پستانداران عوارض عمده ای دارد.
 3- گاما اگزو توکسین: این توکسین برای حشرات سمی نمی باشد
 4- دلتا اندو توکسین (Delta-endotoxin): در مرحله مرگ باکتری و تشکیل اسپور تشکیل می شود.
توکسین های آلفا اگزوتوکسین و بتا اگزوتوکسین علاوه بر حشرات، برای پستانداران مضر بوده و در نتیجه،امروزه از زیر گونه های Bacillus thuringiensis که این دو توکسین را تولید می کنند،  استفاده نمی شود سومین توکسین  نیز به دلیل عدم سمیت برای حشرات استفاده نمی شود. امروزه در فراورده های تجاری B.t  از استرین هایی از باکتری، که دلتا اندو توکسین تولید می نمایند ، استفاده می شود. 
امروزه از B.t  به دو طریق استفاده می شود:
 1- تولید سموم میکروبی حشره کش: فرآورده های تجاری B.t  به عنوان حشره کش میکروبی به صورت گرد یا پودر های وتابل قابل تعلیق در آب ارائه می شود و امروزه جزء پر مصرف ترین عوامل کنترل میکروبی حشرات به شمار  می آید.    
2 – تولید گیاهان B.t : این گیاهان حاوی ژن تولید کننده توکسین که از باکتری Bacillus thuringiensis بدست آمده است، می باشد. این گیاهان خود قادر به تولید سم بوده و آفات حشره ای را که از این گیاهان تغذیه کنند، از بین می روند.

 ساختار و چگونگی تاثیر پروتئین های حشره کش  B.t

روده ی میانی عده ای از لارو ها ی  حشرات، مانند بال پولک داران و برخی از دو بالان و قاب بالان، دارای محیط قلیایی بسیار بالایی  است
 (PH= 10/2-10/15) در این شرایط(حداقل PH مورد نیاز8.9  می باشد)، کریستال های سمی حل شده و توکسین لازم به وسیله ی آنزیم های تجزیه کننده پروتئین آزاد می شود و فرم فعال توکسین تولید می شود.
 مطالعات بلورشناسی  پروتئین های Cry  نشان می دهد که این پروتئین دارای سه ناحیه ویژه می باشد. ناحیه I شامل هفت آلفا هلیکس که در فعل و انفعالات غشا و تشکیل منافذ نقش دارد، ناحیه II از یک ستون سه گوش شامل سه بتا شیت که در اتصال سم به سلول های پوشش  روده نقش دارد و ناحیه III شامل دو  رشته ی آنتی پارالل بتا است که همانند ناحیه II در ثبات سم روی گیرنده و تنظیم کانال یونی  نقش دارد . در روده ی حشر اتی که دارای شرایط قلیایی می باشند، سیگما اندو توکسین  به فرم فعال خود یعنی دلتا اندو توکسین تبدیل شده و توسط ناحیه II  به سطح سلول های پوششی روده وصل شده و توسط ناحیه I  باعث ایجاد منافذی در غشای سلول شده که موجب اختلال یونی بین خون و روده می شود.
گونه های آلوده شده می توانند دو نوع عکس العمل متفاوت نسبت به توکسین از خود نشان دهند . در اکثر موارد بعد از تغذیه ، فلج سریع دستگاه گوارش در مدت یک ساعت یا کمی بیش از آن اتفاق می افتد و در نتیجه حشره دچار مرگ می شود . بسیاری از حشرات تنها به وسیله ی  اثر کریستال سمی از بین می روند ، ولی در برخی موارد ، ترکیبی از اسپور و کریستال مورد نیا ز است و این ترکیب همیشه در فرمولاسیون ماده ی تجارتی سم ارائه می شود

منابع و ماخذ :
1- آهون منش، علي. 1371. سياست توليد گندم در كشور و معرفي طرح محوري گندم. گزارش كنفرانس سن گندم، دانشكده كشاورزي دانشگاه تهران. صفحه 14-28
2-احمدي، علي اصغر و عليمراد سر افرازي .1372. انتشار و دشمنان طبيعي شته روسي گندم
3-اميرمعافي، مسعود. 1379. بررسي سيستم ميزبان-پارازيتوئيد بين‏Trissolcus grandis Thom. و تخم سن گندم. رساله دكتري دانشكده كشاورزي دانشگاه تهران.220
صفحه.
4-اميرمعافي، مسعود. 1370. شناسايي و بررسي كارائي مگس هاي پارازيتوئيد سن گندم(Tachinidae) در منطقة كرج. پايان نامه كارشناسي ارشد حشره شناسي كشاورزي، دانشكده كشاورزي دانشگاه تهران.160 صفحه.
5-ايراني پور، شهزاد.1375.بررسي تغييرات فصلي جمعيت زنبور هاي پارازيتوئيد تخم سن گندم (Eurygaster integriceps Put.) در كرج، كمال آباد و فشند . پايان نامه كارشناسي ارشد، دانشكده كشاورزي دانشگاه تهران.
اين مقاله در سمینار بیولوژی در اردیبهشت 85 در دانشگاه فردوسی مشهد ارائه شد.

سن 4

سن گندم (Eurygaster integriceps) خطرناکترین آفت گندم در ایران

انجام سم پاشی های  بی رویه بر علیه سن گندم و نابودی دشمنان طبیعی ان از جمله عوا ملی است که سبب گردیده است سن گندم بعنوان یکی از مهمترین آ فا ت گندم و جو مطرح شود و گفتنی است که سن گندم در ایران در اکثر منا طق خصوصا مناطق معتدل کشور انتشار دارد.
همانطور که گفته شد سن گندم مهمترین افت گندم و جو در ایران می باشد و سن های  غلات یا سن های حقیقی وابسته به زیر راسته   Heteroptera   می باشند که عمده ترین گو نه های آن متعلق 2 جنس  Eurygaster   و Aelia  می باشد .

حشره شناسی  Eurygaster    integriceps

طول حشره کامل  8/12-8 و عرض آن 8 -5 میلیمتر است و علت اصلی دامنه  نسبتا  وسیع تغییرات در اندازه حشره کامل شیوه زندگی آ فت است که بر اساس بررسیها و مشا هدات در
سراسر مناطق سن خیز کشور این حشره 2 شیوه زندگی دارد که این خود منجر به تغییراتی دراندازه آ فت شده است .
جمعیتی از این حشره که در زیستگاههای طبیعی واقع در ارتفا عات زندگی می کنند و ضمن
تغذیه از گیاهان غیره  زراعی به خصوص گندمیا ن و بدون آ نکه  پروازهای قا بل  توجهی انجام دهند , به زاد و ولد می پردازند , افراد این گروه کوچک و طول و عرض آ نها به ترتیب 5/10-8  و 8/6- 5 میلیمتر است در حالی که گروه دوم از این حشره که از  گندم و  جو تغذیه می کنند به خصوص آ نهایی  که به مزارع آ بی  حمله ور می شوند جثه ای  بزرگتر  دارند  و طول و عرض آ نها به ترتیب 8/12-8/9  و 6/8 – 2/6 میلیمترمی باشد .
رنگ حشره کامل بسیار متغیر بوده و رنگ عمومی آ نها  قهوه ای و زرد  خاکی  است که این نیزاز روشن تا تیره تغییر می کند .به علاوه نمونه هایی به رنگ  سیاه ,  قرمز  ,مسی  و  زرد کهربایی نیز دیده می شود .
سطح پشتی حشره کامل ممکن است عاری از هر گونه  لکه مشخص و یا دارای لکه های تیره با ابعاد و شکلهای مختلف به خصوص روی  سپر دیده می شود .در روی سپر و در حد فاصل آن با پیش گرده 2 لکه روشن کوچک به چشم می خورد. سر حشره مثلثی  است و نوک آن  به جلو امتداد دارد. نزدیک خط فاصل بین سر و سینه دو چشم ساده و در دو گوشه  جانبی سر دو چشم مرکب دیده می شود .

شاخک 5 بندی است که بند پنجم  آن بلندترین بند می باشد و پس از آن بند  دوم  بلند تر از بقیه است و بند سوم کوچکترین و بند اول و چهارم مساوی می باشد .پیش گرده شش ضلعی است و  پا ها رنگ کلی بدن را دارند .و هر پنجه 3 بند دارد. سپر بسیار بزرگ و رشد کرده است و به استثنای قسمت کوچکی از کوریوم , بالهای رویی و دو حا شیه جانبی شکم , همه  پشت  حشره را می پوشاند . در حاشیه جانبی شکم  که از زیر سپر بیرون می ماند   5 لکه تیره رنگ  دیده می شود که مشخص کننده مو قعیت 5 بند شکمی است .

تنها اختلاف در شکل ظاهری حشرات کامل نر و ماده مربوط به قطعات بیرونی دستگاه تناسل  آنهاست که در انتهای قسمت زیرین شکم واقع است .  این قطعه  در حشرات  نر ساده است  و هیچ گونه تقسیم بندی در آن دیده نمی شود در حالی که در  حشرات ماده به 6 قسمت  بزرگ و دو (2) قسمت کوچک تقسیم می شود .
تخم حشره کروی و قطر آن یک میلیمتر است .  رنگ تخم  تازه سبز روشن است و روی تخم سوراخهای تنفسی (MICROPYLE) واقع است . رنگ  پوره های سن اول  بلافاصله بعد از خروج از تخم سبز بسیار روشن است که پس از چند ساعت متمایل به سیاه می شود .

از سن دوم به بعد رنگ اصلی پوره ها نمایان می شود . وجه تمایز پوره ها به خصوص  پوره های سنین 4 و 5 بسیار بارز است و بدین معنی که بال از سن چهارم  پورگی جوانه می زند و در سن پنجم مشخصتر می شود.
مناطق انتشار سن گندم در حال حاضر از طرف باختر به مرز های ایران با عراق  و ترکیه و از طرف خاور به مرز های کشور با افغانستان و پاکستان می رسد , به  عبارت  دیگر از مرز های غربی تا شرقی بجز کویرهای مرکزی  فلات ایران زیر پوشش این حشره قرار دارد . در شمال کشور این حشره به  جز در نوار ساحلی  دریای  خزر در بقیه  مناطق  فعالیت  خود  را گسترش داده است و تا مرزهای ترکمنستان , آذربایجان و ارمنستان پیش رفته است در جنوب کشور نیز فقط نوار ساحلی دریای عمان و خلیج فارس و قسمتی از جلگه خوزستان از حملات این آفت مصون مانده است .

انتشار سن گندم در ایران به 3 عامل اصلی زیر بستگی دارد:
1- وجود منابع غذایی
2 - وجود اماکن مناسب جهت دوره طولانی دیاپوز
3 – وجود شرایط اقلیمی مناسب جهت فعالیت آفت 

گیاهان میزبان سن گندم 
سن  گندم  عمدتا از گرامینه ها  تغذیه می کنند  ,  بخصوص از گندم و جو و چاودار و ذرت و نازک برگان و گیاهان وحشی دیگر مثل شاهدانه و علف های پهن برگ به عنوان میزبان  دوم که عمدتا شامل خار شتر می باشد و نیز بعضی درختان خزان کننده مثل درخت بلوط .
در طول دوره زیستی سن گندم فقط 1  تا 5/2  ماه  را به عنوان یک  حشره کامل بر روی گیاه سبز به  سر  می برد و  بقیه  سال را به حالت استراحت  در زیر پوشش  گیاهی  دامنه   تپه ها می گذرانند . این دوره استراحت شامل 2 فاز است
1- تابستان گذرانی در طول ماههای گرم و خشک آخر تابستان و پا ئیز
2- زمستان گذرانی در طول ماههای خیلی سرد و زمستان
جمعیت آفت در محلهای استراحت یا زمستانگذرانی  اغلب  خیلی کپه ای و مجتمع  هستند ,  با تراکم 10 تا 60 سن در هر متر مربع .کوهستانهای مخصوص زمستا نگذرانی آفت معمولا در
حدود 10 تا 20 کیلو متر از مزارع گندم فاصله دارند .اگر چه حشره می تواند تا مسافت  150
کیلومتری دورتر نیز پرواز کند و در بهار سن های بالغ زمستانگذران به پایین به سمت مزارع مهاجرت می کنند . مهاجرت می تواند متناوب صورت گیرد و حد اکثر در طول یک ماه کامل شود. بعد از تغذیه جفت گیری صورت می گیرد و سپس تخمریزی انجام می شود   , با  تکمیل سن پورگی و در نهایت ظهور حشره کامل نسل جدید یک نسل کامل تشکیل می شود .
*قابل ذکر است که اولین پیشتازها در اولین فرودها معمولا حشرات نر هستند

سیکل زندگی :
تخم ها در دسته های کوچک , معمولا 14 تایی روی برگهای گیاه در مناطق آلوده  گذاشته می شود . دوره رشد و نمو تخم ها که در eurygaster spp سبز رنگ هستند در شرایط مزارع و
در دمای 20 درجه سانتی گراد حدودا 9 تا 10 روز طول می کشد .بعد از تفرخ تخمها پوره ها
قبل از آنکه  به سمت  خوشه ها پراکنده شوند به  صورت دسته جمعی  در اطراف  پوسته های تخمشان باقی می مانند .  قبل از تبدیل شدن  به حشره کامل پوره ها  5  بار پوست اندازی  می کنند  و 4  سن پورگی هر  کدام حدود  4  روز طول می کشد و در حالیکه آخرین مرحله  رشد طولانی تر بوده  و در حدود 10 تا 11 روز به طول می انجامد . مراحل رشد و نمو از تخم  تا
حشره کامل حداقل 35 تا 37 روز و حداکثر 50 تا 60 روز بوده که بستگی به 2 فاکتور دارد:
1- دسترسی به غذا
2- شرایط آب و هوایی

تغذیه حشره:
پوره ها بیشتر عمرشان را روی ساقه  و خوشه غلات  سپری می کنند و در صو رت  گر می هوا قادرند  تغذیه خود را در طول شب انجام دهند .  با این وجود در طول گرمای  روز بیشتر
پوره ها در جستجوی پناهگاهی در برگهای پایین و یا در خاک هستند . 5 مرحله پورگی وجود دارد و سن های بالغ نسل جدید به بیشترین وزن نیاز دارند چرا که بقای انها در آینده بستگی به
ذخایر چربی دارد که انباشته اند .
در سنین آخر پوره ها تحرک کمتری دارند و اغلب به مدت  چند  ساعت بی حر کت باقی  می مانند در این مرحله اگر گندم ها زود برداشت شده باشند ,  این حشرات قادر نخواهند بود که به میزان کافی ذخیره چربی در بدنشان بسازند و این مسئله در بقاء آنها در آینده تاثیرزیادی دارد.

تغییرات جمعیت :
جمعیت سن گندم بوسیله :
- عوامل زنده: شامل شکارچی ها و پارازیتها
- عوامل غیر زنده: شامل عوامل اقلیمی , عملیات کشاورزی , و کاربرد آفتکش ها تنظیم می شود.
عوامل زنده:
سن های غلات اگر چه مورد حمله تعداد کثیری قرار می گیرند ولی در این میان شکارچیان  بند پا مانند عنکبوتها , سوسکها از خانواده carabidae  و مگس های    tachinid کلیدی تر هستند .اگر چه حشرات شکارچی دیگری مثل زنبورها, سن های nabidae و بالتوری ها نیز
می توانند تحت شرایط خاصی مهم باشند .  سن های  گندم  همچنین  مورد حمله  پارازیتهای اختصاصی تر قرار می گیرند گه مهمترین انها از  ( Hymenoptera )   بوده و تخم سن را پارازیته می کند و عوامل زنده دیگر شامل نماتد ها و میکروارگانیسم ها هستند که درمورده
آنها مطالعات و شواهد کمتری وجود دارد .

عوامل غیر زنده در کنترل جمعیت سن گندم:
1) اقلیم و هوا ( محیط )
به عوامل مختلفی مثل در دست بودن یا نبودن غذا , شرایط اقلیمی ,  کاربر د حشره کش ها  و
غیره به عنوان عوامل غیر زنده موثر بر دینامیسم جمعیت افت اشاره کرده اند.
الف – غذا
نا کافی بودن غذا اغلب می تواند عامل اصلی مرگ ومیر باشد .این رخداد در طول طغیانهای بزرگ و یا بعد از آن روی می دهد .  یعنی وقتی که سن های مادر مزارع گندم ر ا قبل از آن که گندم به خوشه بنشیند از بین می برند . بنابراین پوره ها قبل از بلوغ به دلیل عدم وجود غذا و یا عدم توانایی در ذخیره کردن چربی کامل در مراحل زمستانگذرانی می میرند .
ب – شرایط اقلیمی :
در بهار شرایط اقلیمی  بسیار مهم است چرا که اگر هوا سرد و مرطوب باشد مانعی جدی برای تولید مثل و بقای پوره ها ی  جوان محسوب می شود .
اگر غذای فراوان وجود داشته باشد و هوا مطلوب باشد این حشرات می توانند ذخایر چربی مورد نیاز خود را در طول 10 روز و یا کمی بیشتر انباشته نمایند   , با این وجود بارانهای سنگین می تواند تغذیه را کم کند یا مانع آن شود. این ذخایر چربی است که تعیین می کند چه
مسافتی را حشره می تواند به نواحی  زمستانگزرانی  مناسبتری مهاجرت کند و یا چه مدت   می تواند در اماکن تابستان گذران یا زمستان گذران زنده  بماند .  گفتنی است  که   سن گندم
یک حشره گرما وآفتاب دوست است و تمام مراحل زیستی  از قبیل مهاجرت  بهاره ,   بلوغ جنسی , تغذیه , تخمریزی , تفرخ تخمها و رشد و نمو پورگی و... اگر هوای گرم و مرطوب
و بادهای شدید وجود نداشته باشد با موفقیت بیشتری روی می دهد .  هوای نمناک  و بادهای شدید اثر نا مطلوب بر رشد و نمو جمعیت و در نتیجه بقای آنها دارد .
 ج – دما:
مطالعات در مورد واکنش  سن گندم  به  درجه  حرارت  نشان داده است  که  بسته  به حالت فیزیولوپیکی حشره از درجه حرارت 6 تا 25 درجه سیلیسیوس بصورت افزایشی  فعال  می شوند و بین 25 تا 37 درجه فعالیتشان کاهش می یابد و این در حالی است که در فاصله   37 تا  48  درجه  افزایش  فعالیت  مجدد  وجود  دارد  که به  این مقطع فعالیت  بیماریزایی   یا
Pathologic  activity    )  ) گویند . بعد از این مرحله و در درجه حرارت  حدود   5/49
درجه سیلیسیوس حشره می میرد . در نواحی ایران سن گندم حداکثر دمای 30 درجه و حداقل
دمای5/2- تا  3 -  درجه سانتی گراد را می تواند تحمل کند .
د –آب , باران و رطوبت نسبی :
حشره کامل نسل جدید می تواند بر روی گندم خشک تغذیه کرده و  آب  مورد  نیاز خود را به
صورت آب آزاد یا از طریق شیره گیاهی تا مین کند .  در صورت وجود غذا و عدم وجود آب
حشره 9 تا 10 روز بعد می میرد . گفتنی است که بارانهای سنگین مرگ و میر تخم ها و پوره
ها را افزایش می دهد .
ه – باد:
وقتی سن های با لغ برای  پرواز آماده شدند  و  در عین حال شرایط د ر مزارع  مناسب باشد  آنها شروع به پرواز مهاجرتی می کنند , باید توجه کرد که اکثریت سن ها شروع به پرواز در جهت  باد  می کنند  و اگر این جهت انها را به نواحی  مساعد  ببر  (  کوهستانها در مهاجرت تابستانی و دشتهای زیر کشت در بهار ) پرواز موفقیت امیز خواهد بود . در غیر این صورت
مرگ ومیر زیادی در نتیجه این پروازها حادث می شود که دلیلی است بر ضرورت مهاجرت آفت .

پیشگیری و کنترل :
به منظور پیشگیری و کنترل سن گندم از کاربرد مداوم  آفت کش ها در بلند  مدت  می بایست خوداری کرد . در اغلب آفات مثل  حشرات  –  کنه ها-  نماتدها  و  بیماری ها و علفهای هرز ثابت شده است که یک مدریت تلفیقی ,  شامل بکارگیری عملیات زراعی و  کنترل بیولوزیکی
می باشد .  آفت کش ها فقط  زمانی  به  کار  گرفته  می شوند که سایر روشهای کنترل  نتواند جمعیت آفت را به زیر سطح زیان اقتصادی پایین بیاورد .  بهترین  روش  برای  کنترل  آفت روشی است که بتواند بر مبنای  محاسبات اقتصادی قابل دوام  و بی خطر برای محیط  زیست
باشد .
1- کنترل زراعی:
این روش ها شامل مجموعه اقداماتی است که می تواند از طغیانهای جدی سن گندم بدون نیاز به کاربرد آفت کش جلوگیری کند و غالبا نقش پیشگیری دارند ,متنند:
- برداشت زود هنگام
- زود کاشتن ویا کاشت واریاته های مقاوم تر
- وجین کردن کامل علفهای هرز در تمام طول فصل
- تناوب کشت با محصولاتی غیر از غلات
- به زراعی در کشت غلات که باعث می شود گیاه بهترین رشد ونمو را داشته و در نتیجه زودتر برداشت شود .
2- کنترل بیولوزیکی :
به   دلیل اثرات  فوری و آشکار بسیاری از آفت کش ها ی در دسترس  ,   استراتزی  مبارزه بیولوزیک  در مقایسه با مزایای روش های شیمیایی کاملا مورد غفلت قرار گرفته است .
3 – کنترل شیمیایی :
به صورت کلی همه آفت کش ها اثر مرگ ومیر لازم روی سن گندم را دارند ولی کاربرد آفت
کشها همیشه با عث کاهش جمعیت سن  گندم نمی شود . از سم هایی  که برای  کنترل  این آفت استفاده می شود می توان پیرتروئیدهای مصنوعی  ما نند  دلتامترین  (   دسیس-  دلتا مترین و دلتارین ) به دلیل سمیت کم برای  پستانداران به  کار گرفته می شود  و  نیز از  آفت کش های متداول دیگر می توان  هیدروکربنهای کلره,   و ارگانوفسفاتها  مرگ ومیر بالا برای  سن گندم دارند .
باید دقت شود  که  اگر  کاربرد  سموم در زمان  مناسب از  نظر شرایط  آب و هوایی صورت نگیرد اثرات لازم را نخواهد داشت و سم پاشی باید تکرار شود .
به طور کلی حشرات کوچکتر خیلی راحتر توسط  یک  حشره کش  کشته  می شوند  ,  بهترین
زمان سم پاشی در سن های غلات به خصوص سن گندم وقتی است که پوره های جوان شروع به تفرخ می کنند . باید توجه کرد که سن های بالغ زمستان گذران در صورت داشتن تراکم بالا
باید قبل از جفتگیری کنترل شوند .

منابع :
1- عبد الهی , غلام عباس , رهیافتی تحلیلی بر مدریت سن گندم در ایران , نشر آزمون کشاورزی , چاپ اول – 1383
2- رجبی , غلامرضا , اکولوزی سن های زیان آور گندم و جو در ایران , سازمان تحقیقات –آموزش و ترویج کشاورزی , چاپ اول 1379
3- افشار, جلال,  1312- نشو ونما- طرز زندکی و اکولوزی سن در ایران ,سازمان چاپ و انتشارات کیهان .
4- رجبی , غلامرضا, علل بنیادی گسترش و طغیان سن گندم در سالهای اخیر,از انتشارات موسسه تحقیقات آفات و بیماری های گیاهی